Hatay Maruziyet Senaryosu (ES) ve e-SDS: Güvenli Kimyasal Kullanımın Temel Taşı

Türkiye'nin önde gelen İş Sağlığı ve Güvenliği (İSG) uzmanları olarak, 2025 yılı itibarıyla kimyasal değerlendirme süreçlerinin en kritik unsurlarından biri olan Maruziyet Senaryosu (ES) ve genişletilmiş Güvenlik Bilgi Formu (e-SDS) hakkında sizlere kapsamlı bir rehber sunuyoruz. Bu iki kavram, işyerlerinde kullanılan kimyasalların risklerini doğru bir şekilde yönetmek, çalışanların sağlığını ve güvenliğini korumak ve yasal mevzuata tam uyum sağlamak için vazgeçilmezdir. Özellikle REACH Tüzüğü'nün güncel uygulamaları ve 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nun getirdiği yükümlülükler çerçevesinde, ES ve e-SDS'nin önemi her geçen gün artmaktadır. Bu rehber, kimyasal üreticileri, ithalatçıları, dağıtıcıları ve kimyasalları iş süreçlerinde kullanan tüm işletmeler için yol gösterici olacaktır. Amacımız, karmaşık görünen bu süreçleri anlaşılır kılmak ve 2025'in güncel gereklilikleri doğrultusunda en doğru bilgiyi sunmaktır.

Maruziyet Senaryosu (ES) ve e-SDS Nedir?

Maruziyet Senaryosu (ES), bir kimyasal maddenin belirli bir kullanım koşulu altında, insan sağlığı ve çevre üzerindeki potansiyel risklerini değerlendirmek ve bu riskleri kabul edilebilir seviyelere indirmek için gerekli olan maruziyet sınırlarını ve kontrol önlemlerini belirten bir belgedir. Kısacası, kimyasalın güvenli kullanım kılavuzudur. Bir kimyasalın 'güvenli kullanım'ının nasıl sağlanacağını detaylandırır. e-SDS (Extended Safety Data Sheet - Genişletilmiş Güvenlik Bilgi Formu) ise, standart Güvenlik Bilgi Formu (SDS) içeriğine ek olarak, ilgili kimyasal madde için oluşturulmuş Maruziyet Senaryolarını da içeren, daha kapsamlı bir belgedir. REACH (Kimyasalların Kaydı, Değerlendirilmesi, İzni ve Kısıtlanması) Tüzüğü kapsamında, belirli tonajların üzerindeki kimyasallar için e-SDS hazırlanması zorunlu hale gelmiştir. 2025 itibarıyla bu zorunluluk, daha spesifik kullanım alanları ve risk değerlendirmeleri ile güncellenmiş ve detaylandırılmıştır. e-SDS, kimyasalın tedarik zincirindeki tüm taraflara, kimyasalın güvenli kullanımı hakkında gerekli bilgiyi sağlamayı hedefler.

2025 Güncel Durum ve Önemi

2025 yılı, kimyasal risk yönetiminde daha proaktif ve veriye dayalı yaklaşımların ön plana çıktığı bir dönemdir. Avrupa Birliği'nin REACH Tüzüğü'ndeki güncellemeler ve ulusal mevzuattaki uyum çalışmaları, Maruziyet Senaryolarının hazırlanması ve e-SDS'lere entegrasyonunu daha da kritik hale getirmiştir. İşverenler artık sadece kimyasalın tehlikelerini bilmekle kalmayıp, aynı zamanda o kimyasalın işyerindeki spesifik kullanım koşulları altında nasıl güvenli bir şekilde yönetileceğini de detaylı olarak belgelemek durumundadır. Bu, hem çalışanların sağlığını korumak hem de yasal yaptırımlardan kaçınmak açısından büyük önem taşır. ES ve e-SDS, kimyasal risk değerlendirmesi sürecinin temelini oluşturarak, iş sağlığı ve güvenliği yönetim sistemlerinin (Örn: ISO 45001:2018) ayrılmaz bir parçası haline gelmiştir.

Maruziyet Senaryosu (ES) ve e-SDS Nasıl Çalışır?

Maruziyet Senaryosu (ES) ve e-SDS'nin işleyişi, kimyasalın üretiminden nihai kullanımına kadar olan tedarik zincirinde güvenli bilginin akışını sağlamaya dayanır. Bu süreç, kimyasalın üreticisi veya ithalatçısı tarafından başlatılır ve kullanıcılara iletilir. 2025 itibarıyla bu süreç daha da entegre ve dijital hale gelmiştir.

Adım Adım İşleyiş (2025 Perspektifi)

1. Kimyasalın Tanımlanması ve Kaydı: Üretilen veya ithal edilen kimyasalın REACH Tüzüğü ve ilgili ulusal mevzuata göre tanımlanması, sınıflandırılması ve gerekli durumlarda kayıt altına alınması.
2. Tehlike Değerlendirmesi: Kimyasalın intrinsik (içsel) tehlikelerinin belirlenmesi. Bu, toksikolojik ve ekotoksikolojik verilerin analiziyle yapılır.
3. Kullanım Senaryolarının Oluşturulması: Kimyasalın öngörülen tüm kullanım alanları için detaylı maruziyet senaryoları (ES) hazırlanır. Bu senaryolar, kimyasalın kullanım şeklini, miktarını, süresini, frekansını ve maruziyet kontrol önlemlerini spesifik olarak tanımlar.
4. Maruziyet Sınırlarının Belirlenmesi: Her bir kullanım senaryosu için, insan sağlığı ve çevre üzerindeki kabul edilebilir maruziyet sınırları (DNEL - Derived No-Effect Level, PNEC - Predicted No-Effect Concentration gibi) belirlenir.
5. Risk Yönetim Önlemlerinin Tanımlanması: Belirlenen maruziyet sınırlarının aşılmaması için gerekli risk yönetim önlemleri (RMO) detaylandırılır. Bu, mühendislik kontrollerinden kişisel koruyucu donanımlara kadar geniş bir yelpazeyi kapsar.
6. e-SDS Hazırlığı: Standart Güvenlik Bilgi Formu (SDS) içeriği, ilgili tüm Maruziyet Senaryoları ve bu senaryolara ait RMO'lar eklenerek e-SDS'ye dönüştürülür.
7. Bilginin İletilmesi: Hazırlanan e-SDS, kimyasalın tedarik zinciri boyunca ilgili taraflara (dağıtıcılar, son kullanıcılar) iletilir. 2025'te bu iletimin dijital platformlar üzerinden olması teşvik edilmekte ve yaygınlaşmaktadır.
8. Kullanıcıların Yükümlülükleri: Kimyasal kullanıcıları, kendilerine iletilen e-SDS'deki Maruziyet Senaryolarını incelemeli, kendi kullanım koşullarının bu senaryolara uygun olup olmadığını değerlendirmeli ve uygun değilse kendi risk değerlendirmelerini yaparak gerekli ek önlemleri almalıdır.

2025'te Dijitalleşme ve Entegrasyon

2025 itibarıyla e-SDS'lerin dijital formatlarda sunulması ve tedarik zinciri boyunca daha etkin bir şekilde entegre edilmesi büyük önem kazanmıştır. Bu, hem veri yönetimini kolaylaştırmakta hem de güncel bilgilere anında erişimi mümkün kılmaktadır. Kimyasal takip sistemleri ve İSG yazılımları ile entegrasyon, risk yönetimini daha dinamik hale getirmektedir.

Yasal Zorunluluklar ve Mevzuat (2025 Güncel)

Maruziyet Senaryosu (ES) ve e-SDS'nin hazırlanması ve kullanımı, ulusal ve uluslararası birçok yasal düzenleme ile zorunlu kılınmıştır. Türkiye'de bu düzenlemeler, Avrupa Birliği mevzuatıyla uyum çerçevesinde şekillenmektedir.

Temel Yasal Dayanaklar ve 2025 Güncellemeleri

• 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu: İşverenlerin, işyerinde kullanılan kimyasalların risklerini değerlendirme ve çalışanları bu risklere karşı koruma yükümlülüğünü genel çerçevede belirler.
• Kimyasalların Kaydı, Değerlendirilmesi, İzni ve Kısıtlanması Hakkında Yönetmelik (KKDIK): Türkiye'deki REACH benzeri düzenleme olup, belirli tonajların üzerindeki kimyasallar için ES ve e-SDS hazırlanmasını zorunlu kılar. 2025 itibarıyla bu yönetmeliğin uygulanması daha da sıkılaşmış, özellikle 'yeterli bilgiye sahip olma' prensibi güçlendirilmiştir.
• Güvenlik Bilgi Formları Hakkında Yönetmelik: Standart SDS'lerin içeriği, formatı ve iletimi ile ilgili gereklilikleri belirler. e-SDS, bu yönetmeliğin güncel yorumları ve ekleri doğrultusunda hazırlanır.
• REACH Tüzüğü (EC No 1907/2006): Avrupa Birliği mevzuatının temelini oluşturur ve Türkiye'deki KKDIK yönetmeliğine ilham kaynağıdır. ES ve e-SDS hazırlama yükümlülükleri REACH'in güncel revizyonları ile sürekli güncellenmektedir. 2025'te, özellikle 'kısıtlı kullanımlar' ve 'yeni risk değerlendirmeleri' konularında güncellemeler öngörülmektedir.
• ISO 45001:2018 İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemleri: Bu standart, kuruluşların kimyasal riskleri de içeren tüm İSG risklerini sistematik olarak yönetmesini gerektirir. ES ve e-SDS'nin hazırlanması ve kullanılması, ISO 45001'in 'operasyonel planlama ve kontrol' ve 'bilgi ve iletişim' gibi maddelerinin etkin bir şekilde yerine getirilmesine katkı sağlar.

2025'te Dikkat Edilmesi Gerekenler

• Güncel Kimyasallar Listeleri: KKDIK ve REACH kapsamındaki güncel kimyasallar listelerini ve bunlara ilişkin yeni düzenlemeleri takip etmek.
• Risk Değerlendirmelerinin Detaylandırılması: Kullanım senaryolarının ve risk değerlendirmelerinin daha spesifik ve gerçekçi olması.
• Tedarik Zinciri İletişimi: Tedarik zincirindeki tüm paydaşlarla etkin ve şeffaf iletişim kurmak.
• Sertifikasyon ve Denetimler: Yapılan denetimlerde ES ve e-SDS'nin mevzuata uygunluğunun titizlikle kontrol edilmesi.

Kimler İçin Gereklidir?

Maruziyet Senaryosu (ES) ve e-SDS, kimyasal maddelerin tedarik zincirindeki birden fazla paydaş için önem taşır ve farklı sorumlulukları beraberinde getirir. 2025 itibarıyla bu sorumluluklar daha da netleşmiştir.

Hedef Kitle ve Sorumluluklar

Avantajları ve Faydaları

Maruziyet Senaryosu (ES) ve e-SDS'nin doğru bir şekilde hazırlanması ve kullanılması, işletmeler ve çalışanlar için sayısız avantaja sahiptir. 2025'te bu faydalar daha da belirgin hale gelmiştir.

İşletmelere ve Çalışanlara Sağladığı Faydalar

• Gelişmiş İş Güvenliği: Kimyasalların güvenli kullanım koşulları net bir şekilde tanımlandığı için iş kazaları ve meslek hastalıkları riski azalır.
• Yasal Uyumluluk: KKDIK ve diğer ilgili mevzuata tam uyum sağlayarak olası yasal yaptırımlardan kaçınılır.
• Risk Yönetiminde Etkinlik: Kimyasal risklerin sistematik olarak değerlendirilmesi ve kontrol altına alınması sağlanır.
• Maliyet Tasarrufu: Kaza ve hastalıkların önlenmesi, iş gücü kaybını azaltır ve dolaylı maliyetleri düşürür.
• Çevrenin Korunması: Kimyasalların çevreye olumsuz etkilerini minimize edecek önlemlerin alınması teşvik edilir.
• Şeffaf Bilgi Akışı: Tedarik zinciri boyunca kimyasal güvenliği hakkında açık ve anlaşılır bilgi paylaşımı sağlanır.
• İtibarın Artması: Sorumlu bir kimyasal yönetimi, işletmenin paydaşlar nezdindeki itibarını yükseltir.
• ISO 45001 ile Entegrasyon Kolaylığı: İSG yönetim sistemlerinin etkinliğini artırır ve belgelendirme süreçlerini destekler.

2025'te Dijital Çözümlerin Katkısı

2025'te dijitalleşen süreçler sayesinde, ES ve e-SDS'lerin yönetimi, takibi ve güncellenmesi çok daha kolay hale gelmiştir. Bulut tabanlı İSG platformları, şirketlerin kimyasal envanterlerini yönetmelerine, ilgili ES ve e-SDS'leri saklamalarına ve çalışanlarına kolayca erişim sağlamalarına olanak tanır.