Bartın Tehlikeli Bölge Sınıflandırması (Zone 0/1/2, 20/21/22): Patlamadan Korunmanın Anahtarı

İş yerlerinde meydana gelebilecek patlamaların önlenmesi, hem can ve mal güvenliği hem de yasal uyumluluk açısından hayati önem taşımaktadır. Bu bağlamda, Tehlikeli Bölge Sınıflandırması (Zone 0/1/2, 20/21/22), patlayıcı atmosferlerin oluşma olasılığını belirleyerek alınması gereken önlemlerin temelini oluşturur. 2025 yılı itibarıyla güncellenen mevzuat ve standartlar çerçevesinde, bu sınıflandırmanın doğru ve etkin bir şekilde yapılması, risk yönetiminin vazgeçilmez bir parçasıdır. Bu rehber, tehlikeli bölgelerin tanımlanması, bu bölgelerdeki risklerin azaltılması ve gerekli tedbirlerin alınması konusunda kapsamlı bilgiler sunmayı amaçlamaktadır. Özellikle kimya, petrol, gaz, madencilik, gıda işleme ve boyama gibi sektörlerde faaliyet gösteren firmalar için bu sınıflandırma, güvenli bir çalışma ortamı oluşturmanın ilk adımıdır. Hedef kitlemiz, iş sağlığı ve güvenliği profesyonelleri, tesis yöneticileri, mühendisler ve bu alanda bilgi edinmek isteyen tüm ilgili paydaşlardır. 2025 yılına özel güncel bilgiler ve uygulamalarla, patlamadan korunma stratejilerinizi en üst düzeye çıkarmanıza yardımcı olacağız.

Tehlikeli Bölge Sınıflandırması (Zone 0/1/2, 20/21/22) Nedir?

Tehlikeli Bölge Sınıflandırması, bir iş sahasında patlayıcı bir atmosferin (yanıcı gazlar, buharlar, sisler veya yanıcı tozların hava ile karışımı) oluşma olasılığını ve bu olasılığın ne kadar süreyle devam edebileceğini belirlemek için yapılan sistematik bir değerlendirme sürecidir. Bu sınıflandırma, patlayıcı atmosferlerin varlığına bağlı olarak ekipman seçimi ve işletme prosedürleri için kritik öneme sahiptir.

Gazlar, Buharlar ve Sisler İçin Bölgeler (Zone 0, 1, 2)

Bu bölgeler genellikle yanıcı gazlar, buharlar ve sislerin bulunduğu alanları kapsar:

• Zone 0: Patlayıcı bir atmosferin sürekli olarak, uzun süreler boyunca veya sık sık mevcut olduğu yerlerdir. Örneğin, bir tankın içindeki sürekli gaz birikimi.
• Zone 1: Normal işletme koşullarında patlayıcı bir atmosferin oluşma olasılığının bulunduğu yerlerdir. Örneğin, bir pompanın normal çalışması sırasında olası bir sızıntıdan kaynaklanan gaz birikimi.
• Zone 2: Normal işletme koşullarında patlayıcı bir atmosferin oluşma olasılığının bulunmadığı ve bulunması halinde ise yalnızca kısa bir süre için mevcut olacağı yerlerdir. Örneğin, boru hattındaki bir sızıntının hemen giderildiği durumlar.

Yanıcı Tozlar İçin Bölgeler (Zone 20, 21, 22)

Bu bölgeler ise yanıcı tozların varlığına odaklanır:

• Zone 20: Patlayıcı bir toz atmosferinin sürekli olarak, uzun süreler boyunca veya sık sık mevcut olduğu yerlerdir. Örneğin, bir toz toplama sisteminin içinde biriken toz.
• Zone 21: Normal işletme koşullarında patlayıcı bir toz atmosferinin oluşma olasılığının bulunduğu yerlerdir. Örneğin, bir üretim hattında tozun yayıldığı alanlar.
• Zone 22: Normal işletme koşullarında patlayıcı bir toz atmosferinin oluşma olasılığının bulunmadığı ve bulunması halinde ise yalnızca kısa bir süre için mevcut olacağı yerlerdir. Örneğin, toz birikiminin temizlendiği ancak geçici olarak tozun havaya karışabileceği durumlar.

Tehlikeli Bölge Sınıflandırması (Zone 0/1/2, 20/21/22) Nasıl Çalışır?

Sınıflandırma süreci, kapsamlı bir risk değerlendirmesi ve mühendislik prensiplerine dayanır. 2025 yılı güncel uygulamaları aşağıdaki adımları içerir:

1. Risk Değerlendirmesi ve Analizi

• Tehlikeli Maddelerin Tanımlanması: İşletmede bulunan yanıcı gazlar, buharlar, sisler veya tozların türü, konsantrasyonu ve alt patlama limitleri belirlenir.
• Kaynakların Belirlenmesi: Sızıntı, dökülme, havalandırma yetersizliği gibi patlayıcı atmosfer oluşumuna neden olabilecek potansiyel kaynaklar tespit edilir.
• Süreklilik ve Sıklık Analizi: Patlayıcı atmosferin oluşma olasılığı, ne kadar süreyle ve ne sıklıkla devam edebileceği analiz edilir. Bu, 'sürekli', 'sık sık', 'nadiren' gibi tanımlamalarla yapılır.
• Havalandırma Etkinliğinin Değerlendirilmesi: İş sahasındaki havalandırma sistemlerinin yeterliliği ve patlayıcı atmosferin seyreltilme kapasitesi incelenir.

2. Bölgeleme (Zoning) Uygulaması

Analiz sonuçlarına göre, belirlenen tehlikeli maddelerin varlığına ve oluşma olasılığına göre alanlar Zone 0, 1, 2 veya Zone 20, 21, 22 olarak sınıflandırılır. Bu sınıflandırma, genellikle görsel haritalar ve planlar üzerinde işaretlenerek belgelenir.

3. Ekipman Seçimi ve Korunma Yöntemleri

Yapılan sınıflandırmaya uygun olarak, bu bölgelerde kullanılacak elektrikli ve elektriksiz tüm ekipmanlar (örneğin, motorlar, aydınlatma armatürleri, sensörler, konveyörler) ATEX direktiflerine (veya eşdeğer ulusal standartlara) uygun olarak seçilmelidir. Farklı bölgeler için farklı koruma seviyeleri gerektiren ekipmanlar bulunur.

4. Belgelendirme ve Güncelleme

Sınıflandırma raporu, risk değerlendirmesi, bölgeleme haritaları ve alınan önlemler detaylı bir şekilde belgelenir. İşletme koşullarında veya kullanılan maddelerde değişiklik olduğunda bu sınıflandırma düzenli olarak gözden geçirilmeli ve güncellenmelidir.

Yasal Zorunluluklar ve Mevzuat (2025 Güncel Durum)

Türkiye'de tehlikeli bölgelerde patlamadan korunma, 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve ilgili yönetmelikler ile düzenlenmektedir. 2025 yılı itibarıyla güncel yasal çerçeve şu unsurları içermektedir:

Kimler İçin Gereklidir?

Tehlikeli Bölge Sınıflandırması, patlayıcı atmosfer oluşma potansiyeli olan tüm iş yerleri için zorunludur. Başlıca sektörler ve iş alanları şunlardır:

• Petrol ve Gaz Endüstrisi: Rafineriler, depolama tankları, dolum istasyonları, platformlar.
• Kimya Endüstrisi: Kimyasal üretim tesisleri, depolama alanları, laboratuvarlar.
• Madencilik: Kömür ve diğer minerallerin çıkarıldığı alanlar.
• Gıda Endüstrisi: Un fabrikaları, şeker fabrikaları, tahıl depoları, kuruyemiş işleme tesisleri (yanıcı tozlar için).
• Boya ve Kaplama Endüstrisi: Sprey boyama kabinleri, solvent depolama alanları.
• Ahşap ve Mobilya Endüstrisi: Talaş ve toz oluşumu olan alanlar.
• Tekstil Endüstrisi: Lif tozlarının oluştuğu alanlar.
• Atık Yönetimi ve Biyogaz Tesisleri: Organik maddelerin ayrıştığı ve gaz oluştuğu alanlar.
• Depolama ve Lojistik: Yanıcı sıvı veya gazların depolandığı depolar.

Avantajları ve Faydaları

Doğru ve güncel bir tehlikeli bölge sınıflandırması, işletmelere önemli avantajlar sağlar:

• Artan Güvenlik ve Can Kaybının Önlenmesi: En önemli faydası, patlama riskini minimuma indirerek çalışanların ve çevrenin güvenliğini sağlamaktır.
• Maddi Kayıpların Azaltılması: Yangın ve patlama sonucu oluşabilecek tesis hasarı, üretim duruşları ve dolayısıyla büyük ekonomik kayıpların önüne geçilir.
• Yasal Uyumluluk: İlgili mevzuat ve standartlara uyum sağlayarak cezai yaptırımlardan ve itibar kaybından kaçınılır.
• Ekipman Seçiminde Verimlilik: Hangi bölgede hangi tip ekipmanın kullanılması gerektiği netleştiği için gereksiz yere pahalı veya yetersiz ekipman alımı önlenir.
• Operasyonel Süreklilik: Patlama riskinin yönetilmesi, beklenmedik duruşları engelleyerek üretim ve hizmet sürekliliğini garanti altına alır.
• Sigorta Maliyetlerinde Optimizasyon: Güvenlik önlemlerinin alındığının kanıtı, sigorta primlerinin düşmesine katkı sağlayabilir.
• İşveren İtibarı ve Kurumsal Sosyal Sorumluluk: Güvenli bir çalışma ortamı sunmak, şirketin itibarını artırır ve kurumsal sosyal sorumluluk anlayışını pekiştirir.