Pendik, İstanbul Tehlikeli Madde Depolama Ayrıştırma ve Uyumsuzluk Matrisi

Tehlikeli maddelerin güvenli bir şekilde depolanması, iş sağlığı ve güvenliği (İSG) açısından hayati önem taşımaktadır. Özellikle 2025 yılı itibarıyla güncellenen mevzuat ve artan güvenlik standartları çerçevesinde, Tehlikeli Madde Depolama Ayrıştırma ve Uyumsuzluk Matrisi, işletmelerin risk yönetimindeki temel bir aracı haline gelmiştir. Bu matris, farklı tehlikeli maddelerin bir arada depolandığında ortaya çıkabilecek potansiyel tehlikeli reaksiyonları önlemek, uyumsuzlukları belirlemek ve güvenli bir depolama ortamı sağlamak amacıyla kullanılır. İşletmelerin hem yasal yükümlülüklerini yerine getirmesi hem de çalışanlarını, çevreyi ve tesislerini olası kazalardan koruması için bu matrisin doğru ve güncel bir şekilde hazırlanması zorunludur. Bu kapsamlı rehberde, 2025 yılındaki güncel bilgiler ışığında bu matrisin ne anlama geldiğini, nasıl oluşturulduğunu, yasal dayanaklarını ve işletmeniz için sunduğu faydaları detaylı bir şekilde ele alacağız. Hedef kitlemiz, tehlikeli madde ile ilgili depolama faaliyetleri yürüten tüm işletmeler, İSG profesyonelleri ve ilgili tüm paydaşlardır.

Tehlikeli Madde Depolama Ayrıştırma ve Uyumsuzluk Matrisi Nedir?

Tehlikeli Madde Depolama Ayrıştırma ve Uyumsuzluk Matrisi, farklı tehlike sınıflarına ait kimyasalların veya tehlikeli maddelerin bir arada depolanması durumunda olası tehlikeli etkileşimlerini belirlemek, sınıflandırmak ve önleyici tedbirleri tanımlamak için kullanılan sistematik bir risk değerlendirme aracıdır. Bu matris, özellikle yanıcı, patlayıcı, zehirli, oksitleyici veya aşındırıcı gibi farklı tehlike özelliklerine sahip maddelerin birbirleriyle temas ettiğinde meydana gelebilecek istenmeyen kimyasal reaksiyonları, yangınları, patlamaları veya toksik gaz salınımlarını öngörmeye ve bunlara karşı önlemler almaya yardımcı olur. 2025 yılı itibarıyla, küresel ve ulusal düzeydeki tehlikeli madde yönetimi standartlarındaki güncellemelerle birlikte, bu matrisin kapsamlılığı ve güncelliği büyük önem kazanmıştır. Matris, genellikle bir tablo formatında hazırlanır ve maddelerin tehlike sınıfları, uyumluluk durumları ve gerekli güvenlik önlemleri gibi bilgileri içerir.

Matrisin Temel Bileşenleri (2025 Güncel Yaklaşım):

• Madde Adı/Tanımı: Depolanan tehlikeli maddenin kimyasal adı, CAS numarası veya ticari adı.
• Tehlike Sınıfı/Grupları: Maddenin uluslararası kabul görmüş tehlike sınıflarına (örn. UN Sınıfları) göre sınıflandırılması.
• Uyumsuzluk Durumu: Maddenin diğer maddelerle bir arada depolanmaya uygun olup olmadığını belirten göstergeler (örn. Uyumlu, Uyumsuz, Dikkat Gerektirir).
• Olası Tehlikeler: Uyumsuzluk durumunda ortaya çıkabilecek riskler (örn. Yangın, Patlama, Toksik Gaz Salınımı, Aşındırma).
• Güvenlik Önlemleri: Olası tehlikeleri önlemek veya azaltmak için alınması gereken tedbirler (örn. Fiziksel Ayırma Mesafeleri, Havalandırma, Özel Depolama Kapları, Yangın Söndürme Sistemleri).
• Depolama Alanı/Bölgesi: Maddenin depolanacağı spesifik alan veya bölümün tanımlanması.

Tehlikeli Madde Depolama Ayrıştırma ve Uyumsuzluk Matrisi Nasıl Çalışır?

Tehlikeli Madde Depolama Ayrıştırma ve Uyumsuzluk Matrisi'nin çalışma prensibi, her bir tehlikeli maddenin kendine özgü kimyasal özelliklerini ve tehlike sınıfını temel alarak, diğer maddelerle olan potansiyel etkileşimlerini sistematik olarak analiz etmektir. Bu süreç, genellikle aşağıdaki adımları içerir:

1. Envanter Oluşturma: Depolanacak veya depolanan tüm tehlikeli maddelerin tam bir listesi (envanteri) çıkarılır. Bu envanter, maddelerin isimlerini, miktarlarını, tehlike sınıflarını ve ilgili güvenlik bilgi formlarını (SDS) içermelidir.
2. Tehlike Sınıflarının Belirlenmesi: Her bir maddenin, ulusal ve uluslararası mevzuata (örn. ADR, IMDG, IATA) uygun olarak tehlike sınıfları ve alt sınıfları belirlenir.
3. Uyumsuzluk Verilerinin Toplanması: Maddelerin birbirleriyle olan uyumluluğu hakkında güvenilir kaynaklardan (örn. SDS, kimyasal veri tabanları, uzman görüşleri) bilgi toplanır. Bu aşamada, hangi maddelerin bir arada depolandığında tehlikeli reaksiyonlara yol açabileceği araştırılır.
4. Matrisin Oluşturulması: Toplanan veriler kullanılarak matris oluşturulur. Genellikle bir satır ve sütun yapısına sahip olan bu matrisin kesişim noktaları, iki maddenin bir arada depolanması durumunda ortaya çıkabilecek uyumsuzlukları ve gerekli önlemleri gösterir.
5. Risk Değerlendirmesi ve Önleyici Tedbirlerin Belirlenmesi: Matriste belirlenen uyumsuzluklara göre, her bir tehlike senaryosu için risk değerlendirmesi yapılır. Bu değerlendirme sonucunda, fiziksel ayrıştırma mesafeleri, havalandırma gereksinimleri, sıcaklık kontrolü, özel depolama ekipmanları gibi önleyici tedbirler belirlenir ve matrise eklenir.
6. Uygulama ve Gözden Geçirme: Matris, depolama alanlarının düzenlenmesi ve operasyonel prosedürlerin oluşturulması için kullanılır. Belirli periyotlarla veya depolanan maddelerde değişiklik olduğunda matris güncellenir ve gözden geçirilir.

Örnek Uyumsuzluk Senaryoları (2025 Güncel Bakış):

• Asitler ve Siyanürler: Bir arada depolandığında ölümcül derecede zehirli hidrojen siyanür gazı açığa çıkarabilir.
• Yanıcı Sıvılar ve Oksitleyiciler: Oksitleyiciler, yanıcı sıvıların tutuşma sıcaklığını düşürerek yangın riskini artırır.
• Su ile Reaksiyona Giren Maddeler ve Su Kaynakları: Bu maddeler su ile temas ettiğinde yanıcı gazlar (örn. Hidrojen) üretebilir veya tehlikeli ekzotermik reaksiyonlara girebilir.
• Aşındırıcı Maddeler ve Reaktif Metaller: Aşındırıcılar, bazı metallerle reaksiyona girerek yanıcı hidrojen gazı üretebilir.

Yasal Zorunluluklar ve Mevzuat

Tehlikeli madde depolama ayrıştırma ve uyumsuzluk matrisi, Türkiye'de çeşitli yasal düzenlemelerle zorunlu hale getirilmiştir. Bu düzenlemeler, iş sağlığı ve güvenliği, çevre koruma ve tehlikeli maddelerin taşınması ve depolanması ile ilgili ulusal ve uluslararası standartları kapsar. 2025 yılı itibarıyla bu alandaki mevzuat güncellemeleri ve uluslararası uyumlaştırma çalışmaları, matrisin önemini daha da artırmıştır.

Başlıca Yasal Dayanaklar (2025 Güncel Durum):

• 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu: İşverenlerin, işyerindeki riskleri belirleme, değerlendirme ve kontrol altına alma yükümlülüğünü düzenler. Tehlikeli maddelerin depolanmasından kaynaklanabilecek risklerin yönetimi bu kapsamdadır.
• Tehlikeli Maddelerin Taşınması Hakkında Yönetmelik (ADR, RID, IMDG, IATA vb. ile uyumlu olarak güncellenmiş hali): Bu yönetmelikler, tehlikeli maddelerin sınıflandırılması, etiketlenmesi, ambalajlanması, depolanması ve taşınması ile ilgili detaylı kurallar içerir. Uyumsuz maddelerin ayrıştırılmasına ilişkin hükümler bu yönetmeliklerde yer alır. 2025 yılı itibarıyla güncellenen ADR (Avrupa'da Karayoluyla Tehlikeli Malların Taşınması Hakkında Avrupa Anlaşması) ve ilgili diğer uluslararası anlaşmaların ulusal mevzuata entegrasyonu önemlidir.
• Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmelik (Seveso III Direktifi ile uyumlu): Bu yönetmelik, belirli miktarın üzerindeki tehlikeli madde bulunduran tesisler için ek güvenlik önlemleri ve risk yönetimi gerektirir. Uyumsuzluk matrisi, bu tesislerdeki kaza önleme politikalarının temel bir parçasıdır.
• Kimyasalların Kaydı, Değerlendirilmesi, İzni ve Kısıtlanması Hakkında Yönetmelik (KKDIK - REACH ile uyumlu): Kimyasalların güvenli kullanımı ve piyasaya arzı ile ilgili düzenlemeler içerir. Maddelerin tehlike sınıflandırması ve uyumluluk bilgileri bu kapsamda değerlendirilir.
• ISO 45001:2018 İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemleri Standardı: Bu uluslararası standart, kuruluşların iş sağlığı ve güvenliği performanslarını sürekli iyileştirmeleri için bir çerçeve sunar. Tehlikeli maddelerin yönetimi, risk değerlendirmesi ve acil durum hazırlığı gibi konular ISO 45001'in temel gerekliliklerindendir. Uyumsuzluk matrisi, bu standardın gerektirdiği risk kontrol önlemlerinin bir parçasıdır.

Bu yasal düzenlemeler ve standartlar, işletmeleri tehlikeli maddeleri güvenli bir şekilde depolamaya ve uyumsuzluk risklerini proaktif olarak yönetmeye teşvik etmektedir.

Kimler İçin Gereklidir?

Tehlikeli Madde Depolama Ayrıştırma ve Uyumsuzluk Matrisi, tehlikeli maddelerle ilgili depolama faaliyetleri yürüten veya bu maddeleri iş süreçlerinde kullanan çok çeşitli işletmeler ve kurumlar için gereklidir. 2025 yılı itibarıyla, bu gerekliliklerin kapsamı daha da genişlemiş ve denetimler sıkılaşmıştır.

Matrisin Zorunlu Olduğu Başlıca Sektörler ve Kurumlar:

• Kimya Sanayi: Kimyasal üretim, formülasyon ve dağıtım yapan tüm işletmeler.
• Petrol ve Gaz Endüstrisi: Rafineriler, depolama tesisleri, akaryakıt istasyonları.
• Tarım Sektörü: Gübre ve pestisit üretimi, depolanması ve dağıtımı yapan firmalar.
• İlaç Sanayi: İlaç hammaddeleri ve bitmiş ürünlerin depolanması.
• Boyama ve Kaplama Üreticileri: Çözücü ve pigment içeren ürünlerin depolanması.
• Gıda Üretimi: Gıda katkı maddeleri, temizlik kimyasalları ve endüstriyel gazların depolanması.
• Atık Yönetimi ve Geri Dönüşüm Tesisleri: Tehlikeli atıkların geçici depolanması ve ayrıştırılması.
• Lojistik ve Depolama Firmaları: Üçüncü taraf lojistik hizmeti sunan ve tehlikeli madde depolayan şirketler.
• Hastaneler ve Laboratuvarlar: Tıbbi atıklar, kimyasallar ve laboratuvar reaktiflerinin depolanması.
• Araştırma ve Geliştirme (Ar-Ge) Merkezleri: Deneysel amaçlı kullanılan tehlikeli kimyasalların depolanması.
• Üniversiteler ve Eğitim Kurumları: Eğitim ve araştırma faaliyetlerinde kullanılan kimyasalların depolanması.
• Savunma Sanayi: Patlayıcılar, yakıtlar ve diğer tehlikeli maddelerin depolanması.

Bu kapsam, 6331 Sayılı Kanun ve ilgili yönetmeliklerin getirdiği genel risk değerlendirme ve önleme yükümlülükleri çerçevesinde genişlemektedir. İşletmelerin büyüklüğü veya faaliyet alanı ne olursa olsun, tehlikeli madde depolama alanlarında uyumsuzluk riskini yönetmek temel bir İSG prensibidir.

Avantajları ve Faydaları

Tehlikeli Madde Depolama Ayrıştırma ve Uyumsuzluk Matrisi'nin doğru bir şekilde uygulanması, işletmelere hem operasyonel hem de stratejik düzeyde önemli avantajlar ve faydalar sağlar. 2025 yılı itibarıyla, bu faydaların stratejik önemi daha da belirgin hale gelmiştir.

İşletmeler İçin Başlıca Avantajlar:

• Artan Güvenlik ve Kaza Önleme: En önemli faydası, tehlikeli kimyasal reaksiyonları, yangınları, patlamaları ve toksik gaz salınımlarını önleyerek işyerindeki kaza riskini önemli ölçüde azaltmasıdır. Bu, hem çalışanların hem de çevrenin korunmasını sağlar.
• Yasal Uyumluluk: İlgili ulusal ve uluslararası mevzuata uyum sağlayarak işletmeleri olası para cezaları, yaptırımlar ve itibar kaybından korur.
• Maliyet Tasarrufu: Kazaların önlenmesi, hasar gören malzemelerin yenilenmesi, iş duruşları, acil durum müdahale maliyetleri ve sigorta primleri gibi dolaylı ve doğrudan maliyetleri düşürür.
• Operasyonel Verimlilik: Güvenli ve düzenli depolama alanları, malzeme akışını kolaylaştırır, stok yönetimini iyileştirir ve operasyonel süreçlerde aksama riskini azaltır.
• Çevresel Koruma: Tehlikeli maddelerin kontrolsüz salınımlarını engelleyerek çevre kirliliğini önler ve sürdürülebilirlik hedeflerine katkıda bulunur.
• İtibar ve Marka Değeri: Güvenlik odaklı bir yaklaşım sergilemek, işletmenin paydaşlar (müşteriler, yatırımcılar, toplum) nezdindeki itibarını ve marka değerini yükseltir.
• İSG Kültürünün Gelişimi: Çalışanların güvenlik bilincini artırır ve işyerinde güçlü bir İSG kültürünün oluşmasına katkı sağlar.
• Acil Durum Yönetimi: Olası bir acil durumda, matris, müdahale ekiplerine hangi maddelerin nasıl etkilenebileceği konusunda kritik bilgiler sunarak daha hızlı ve etkili bir müdahale olanağı tanır.
• Sigorta Avantajları: Güçlü risk yönetimi uygulamaları, sigorta şirketleri tarafından olumlu karşılanarak daha uygun sigorta primleri elde edilmesine yardımcı olabilir.