Kocaeli Tek Hat Şeması Hazırlama: Elektrik Projelendirme ve İSG İçin Kritik Bir Adım

Türkiye'nin önde gelen İş Sağlığı ve Güvenliği (İSG) uzmanları tarafından hazırlanan bu kapsamlı rehber, elektrik projelerinizde güvenliğinizi ve yasal uyumluluğunuzu sağlamanın temel taşı olan tek hat şeması hazırlama sürecini detaylandırmaktadır. 2025 yılı itibarıyla güncel mevzuat ve ISO standartları çerçevesinde, bu kritik belgenin tanımından hazırlanışına, yasal zorunluluklarından sunduğu avantajlara kadar her yönüyle ele alınacaktır. Elektrik projelerinizde riskleri minimize etmek, verimliliği artırmak ve olası kazaları önlemek için tek hat şemasının önemi yadsınamaz. Bu rehber, mühendislerden proje yöneticilerine, işletme sahiplerinden İSG profesyonellerine kadar geniş bir hedef kitleye hitap etmekte olup, güncel bilgilerle donatılmıştır.

Tek Hat Şeması Hazırlama Nedir?

Tek hat şeması, bir elektrik tesisatının veya sisteminin temel bileşenlerini ve aralarındaki bağlantıları gösteren, basitleştirilmiş ve standartlaştırılmış bir çizimdir. Adından da anlaşılacağı gibi, her bir elektrik iletkeni tek bir çizgi ile temsil edilir. Bu şema, elektrik sisteminin beslenme noktasından başlayarak, ana dağıtım panolarını, tali panoları, koruma cihazlarını (sigortalar, devre kesiciler), yükleri (motorlar, aydınlatma armatürleri vb.) ve topraklama bağlantılarını görsel olarak ifade eder. 2025 itibarıyla, tek hat şemaları yalnızca bir tasarım aracı olmanın ötesinde, acil durum müdahalesi, bakım, arıza tespiti ve güvenli çalışma koşullarının sağlanması için vazgeçilmez bir referans belgesi haline gelmiştir. Güncel standartlar, şemaların okunabilirliğini, anlaşılırlığını ve teknik doğruluğunu ön planda tutmaktadır.

Tek Hat Şemasının Temel Unsurları (2025 Güncel Yaklaşımı):

• Besleme Kaynağı: Elektrik enerjisinin geldiği nokta (şebeke, jeneratör vb.).
• Ana Dağıtım Panosu (ADP): Enerjinin ilk dağıtıldığı ve korunduğu yer.
• Tali Dağıtım Panoları (TDP): ADP'den gelen enerjiyi daha küçük alanlara veya yüklere dağıtan panolar.
• Koruma Cihazları: Aşırı akım, kısa devre gibi durumlarda devreyi kesen sigortalar ve devre kesiciler.
• İletkenler: Enerjiyi taşıyan kablolar (faz, nötr, toprak).
• Yükler: Enerjiyi kullanan cihazlar (motorlar, aydınlatma, prizler vb.).
• Topraklama Sistemi: Güvenlik için tesis edilen topraklama iletkenleri ve noktaları.
• Ölçü Aletleri: Gerilim, akım, güç gibi ölçümleri yapan cihazlar.

Tek Hat Şeması Hazırlama Nasıl Çalışır?

Tek hat şeması hazırlama süreci, titiz bir planlama ve doğru bilgi toplama ile başlar. 2025 yılında bu süreç, dijital araçların ve yazılımların kullanımıyla daha da entegre ve verimli hale gelmiştir. Genel işleyiş şu adımları içerir:

Adım Adım Tek Hat Şeması Hazırlama Süreci (2025 Güncel Yaklaşım):

1. Kapsam Belirleme: Şemanın hangi tesisi, bölümü veya sistemi kapsayacağının netleştirilmesi. Bu, bir fabrika genelini, bir ofis katını veya belirli bir üretim hattını kapsayabilir.
2. Veri Toplama: Mevcut elektrik tesisatının detaylı envanterinin çıkarılması. Bu, panoların yerleri, kapasiteleri, kullanılan kablo kesitleri, koruma cihazlarının tipi ve değerleri, bağlı yüklerin güçleri gibi bilgileri içerir. Gerekirse saha etütleri yapılır.
3. Standart Sembollerin Kullanımı: Uluslararası kabul görmüş (IEC sembolleri gibi) veya ulusal standartlara uygun sembollerin kullanılarak bileşenlerin çizilmesi. Her sembol, belirli bir elektrik ekipmanını temsil eder.
4. Bağlantıların Gösterilmesi: Besleme noktasından başlayarak, tüm bileşenler arasındaki elektriksel bağlantıların tek hatlar halinde gösterilmesi. Bu hatlar üzerinde akım taşıma kapasitesi, gerilim seviyesi gibi bilgiler de belirtilebilir.
5. Koruma ve Kontrol Elemanlarının İşaretlenmesi: Sigorta, devre kesici, röle gibi koruma ve kontrol elemanlarının doğru yerlere yerleştirilmesi ve özelliklerinin belirtilmesi.
6. Teknik Bilgilerin Eklenmesi: Her bir bileşen için gerekli teknik bilgiler (örneğin, devre kesici akım değeri, kablo kesiti, yük gücü) şema üzerine eklenir.
7. Onay ve İnceleme: Hazırlanan şema, yetkili mühendisler ve İSG uzmanları tarafından gözden geçirilerek doğruluğu ve uygunluğu teyit edilir.
8. Dijitalleştirme ve Güncelleme: 2025 itibarıyla, tüm şemaların CAD (Bilgisayar Destekli Tasarım) yazılımları kullanılarak dijital ortamda hazırlanması ve kolayca güncellenebilir olması esastır.

Yasal Zorunluluklar ve Mevzuat

Türkiye'de tek hat şeması hazırlama yükümlülüğü, çeşitli yasal düzenlemelerle belirlenmiştir. Bu zorunluluklar, işyerlerinde güvenliği sağlamak, kazaları önlemek ve elektrik tesisatlarının standartlara uygunluğunu denetlemek amacıyla getirilmiştir. 2025 yılı itibarıyla güncel mevzuat ve standartlar aşağıdaki gibidir:

Temel Yasal Düzenlemeler ve Standartlar (2025 Güncel):

• 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu: İşverenlere, çalışanların sağlık ve güvenliklerini sağlamakla yükümlü kılar. Elektrik tesisatlarının güvenliği bu kapsamda değerlendirilir ve tek hat şeması, bu güvenliğin bir göstergesidir.
• Elektrik Tesisleri Yönetmeliği: Elektrik tesislerinin projelendirilmesi, kurulması, işletilmesi ve bakımı ile ilgili detaylı hükümleri içerir. Bu yönetmelik, tek hat şemalarının hazırlanmasını projelendirme aşamasının ayrılmaz bir parçası olarak tanımlar.
• Elektrik İç Tesisleri Proje Yönetmeliği: Projelerin hazırlanması sırasında hangi belgelerin olması gerektiğini belirtir. Tek hat şeması, bu belgeler arasında yer alır.
• TS EN 60617 (IEC 617) Elektrik Sembolleri Serisi: Elektrik çizimlerinde kullanılacak sembollerin standartlarını belirler. Tek hat şemaları da bu standartlara uygun semboller kullanılarak hazırlanmalıdır.
• ISO 45001:2018 İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemleri: İşyerinde risk değerlendirmesi, tehlikelerin belirlenmesi ve kontrol altına alınması süreçlerini tanımlar. Tek hat şeması, elektrikle ilgili risklerin belirlenmesinde ve kontrol tedbirlerinin planlanmasında önemli bir araçtır.
• Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik: Elektrik tesisatlarının yangın güvenliği açısından da uygun olması gerektiğini belirtir. Tek hat şeması, bu uygunluğun denetiminde rol oynar.

Bu mevzuatlara uyum, işyerlerinin denetimlerde sorun yaşamaması, olası kazalarda sorumluluktan kaçınması ve en önemlisi çalışanların can ve mal güvenliğini koruması açısından hayati önem taşımaktadır.

Kimler İçin Gereklidir?

Tek hat şeması hazırlama ve bulundurma yükümlülüğü, çeşitli işyeri tipleri ve sektörler için geçerlidir. Temel olarak elektrik enerjisinin kullanıldığı veya dağıtıldığı her türlü işyerinde bu belgeye ihtiyaç duyulur. 2025 itibarıyla, bu gereklilik daha da geniş bir yelpazeyi kapsamaktadır:

Tek Hat Şeması Gerektiren Başlıca İşyeri Tipleri (2025 Güncel Durum):

• Sanayi Tesisleri: Fabrikalar, üretim atölyeleri, imalathaneler.
• Ticari İşyerleri: Alışveriş merkezleri, büyük mağazalar, ofis binaları.
• Sağlık Kuruluşları: Hastaneler, klinikler, laboratuvarlar.
• Eğitim Kurumları: Okullar, üniversiteler, dershaneler.
• Enerji Santralleri ve Dağıtım Noktaları: Elektrik üretim ve dağıtım şirketleri.
• Toplu Konutlar ve Siteler: Ortak elektrik kullanım alanları için.
• Kamu Binaları: Belediyeler, devlet daireleri.
• Tarımsal İşletmeler: Sulama sistemleri, soğuk hava depoları gibi elektrik gerektiren alanlar.

Özetle, elektrik tesisatının karmaşıklığına ve gücüne bakılmaksızın, güvenli bir işletme ve bakım için tek hat şeması bulundurulması zorunludur. Özellikle renovasyon, genişleme veya değişiklik yapılan tesislerde güncel şemaların olması büyük önem taşır.

Avantajları ve Faydaları

Tek hat şeması hazırlatmak, bir maliyet kalemi olmanın ötesinde, işyerlerine birçok stratejik avantaj ve fayda sağlar. 2025 yılında bu faydalar, dijitalleşme ve artan güvenlik bilinci ile daha da belirginleşmiştir:

Tek Hat Şemasının Sunduğu Başlıca Faydalar (2025 Güncel Perspektif):

• Artan Güvenlik: Elektrik sisteminin yapısını net bir şekilde göstererek, arıza tespiti ve müdahale süreçlerini hızlandırır, böylece tehlikeli durumların oluşma riskini azaltır.
• Verimlilik Artışı: Arıza durumlarında sorunun kaynağını hızlıca belirlemeye yardımcı olur, arıza süresini kısaltır ve üretim/hizmet kesintilerini minimize eder.
• Yasal Uyumluluk: İlgili mevzuatlara uyumu sağlayarak denetimlerde sorun yaşanmasını engeller ve olası yasal yaptırımların önüne geçer.
• Kolay Bakım ve Onarım: Bakım ekiplerinin sisteme hakim olmasını sağlar, bakım süreçlerini daha planlı ve verimli hale getirir.
• Acil Durum Hazırlığı: Yangın veya başka bir acil durumda, itfaiye ve acil müdahale ekiplerinin elektrik sistemini anlamasına yardımcı olarak daha etkin müdahale imkanı sunar.
• Enerji Yönetimi: Sistemdeki enerji akışını görselleştirerek, enerji verimliliği potansiyeli olan alanların belirlenmesine katkı sağlayabilir.
• Proje Planlaması ve Değişiklik Yönetimi: Yeni projeler veya mevcut sistemdeki değişiklikler için temel oluşturur, karmaşık sistemlerin yönetilmesini kolaylaştırır.
• Maliyet Tasarrufu: Arızaların hızlı giderilmesi, gereksiz müdahalelerin önlenmesi ve uzun vadeli sistem güvenliği sayesinde maliyet tasarrufu sağlar.

Tek hat şeması, modern işyerlerinde olmazsa olmaz bir güvenlik ve operasyonel yönetim aracıdır.