Van Solunum Fonksiyon Testi (SFT/Spirometri) Nedir ve Neden Önemlidir?

İş sağlığı ve güvenliği (İSG) alanının ayrılmaz bir parçası olan solunum fonksiyon testi (SFT), diğer adıyla spirometri, çalışanların solunum sistemlerinin sağlığını değerlendirmek için kritik bir tanı yöntemidir. Özellikle toz, duman, kimyasal buhar gibi solunum yoluyla maruz kalınan zararlı maddelerin bulunduğu iş kollarında, bu test, mesleki akciğer hastalıklarının erken teşhis ve önlenmesinde hayati bir rol oynar. 2025 yılı itibarıyla güncel mevzuat ve teknolojik gelişmeler ışığında SFT'nin önemi daha da artmış durumdadır. Bu kapsamlı rehberde, solunum fonksiyon testinin ne olduğunu, nasıl yapıldığını, yasal zorunluluklarını, kimler için gerekli olduğunu ve sunduğu avantajları detaylı bir şekilde ele alacağız. Hedefimiz, işverenlerin ve çalışanların bu önemli sağlık taraması hakkında bilinçlenmesini sağlamak ve işyerinde güvenli bir çalışma ortamı oluşturulmasına katkıda bulunmaktır.

Solunum Fonksiyon Testi (SFT/Spirometri) Nedir?

Solunum fonksiyon testi (SFT) veya spirometri, bir kişinin akciğerlerinin ne kadar hava alabildiğini, bu havayı ne kadar hızlı ve ne kadar verimli bir şekilde dışarı verebildiğini ölçen invaziv olmayan bir solunum testidir. Bu test, akciğerlerin genel sağlık durumunu, kapasitesini ve işlevselliğini değerlendirmek için kullanılır. SFT, özellikle astım, KOAH (Kronik Obstrüktif Akciğer Hastalığı), bronşit, amfizem gibi solunum yolu hastalıklarının teşhisinde, takibinde ve şiddetinin belirlenmesinde altın standart olarak kabul edilir. 2025 itibarıyla, gelişmiş spirometre cihazları ve dijital analiz yazılımları sayesinde test sonuçları daha doğru ve hızlı bir şekilde yorumlanabilmektedir.

SFT ile ölçülen temel parametreler şunlardır:

• FVC (Wired Vital Kapasite): Derin bir nefes alındıktan sonra dışarı verilebilen maksimum hava hacmi.
• FEV1 (1 Saniyede Zorlu Vital Kapasite): Derin bir nefes alındıktan sonra ilk saniyede zorla dışarı verilen hava hacmi. Bu değer, hava yollarının açıklığı hakkında önemli ipuçları verir.
• FEV1/FVC Oranı: FEV1 değerinin FVC değerine oranıdır. Bu oran, hava yolu daralmasının derecesini gösterir. Normalde yaklaşık %70-80 civarındadır.
• PEF (Zirve Akciğer Akış Hızı): Nefes verirken ulaşılabilen maksimum hava akış hızıdır.

Bu parametreler, akciğerlerdeki tıkayıcı (obstrüktif) veya kısıtlayıcı (restriktif) problemlerin ayırt edilmesine yardımcı olur.

Solunum Fonksiyon Testi (SFT/Spirometri) Nasıl Çalışır?

Solunum fonksiyon testi, özel olarak tasarlanmış bir cihaz olan spirometre aracılığıyla gerçekleştirilir. Test süreci genellikle şu adımları içerir:

1. Hazırlık: Hastanın testi yapacağı alanda rahat bir şekilde oturması veya ayakta durması sağlanır. Burun klipsi ile burun delikleri kapatılır. Ağızlık, hastanın dudakları ile sıkıca kavranır ve dişlerin üzerine yerleştirilir.
2. Nefes Alma: Hastadan önce normal bir şekilde nefes alıp vermesi istenir.
3. Derin Nefes Alma: Ardından, hastadan mümkün olduğunca derin bir nefes alması istenir.
4. Zorlu Nefes Verme: Derin nefes alındıktan sonra, hastadan tüm gücüyle ve mümkün olduğunca hızlı bir şekilde havayı spirometrenin ağızlığına doğru üflemesi söylenir. Bu işlem en az 6 saniye sürmeli veya hava akış hızı sıfıra düşene kadar devam etmelidir.
5. Tekrarlama: Test, güvenilir sonuçlar elde etmek için genellikle üç kez tekrarlanır. En iyi iki sonuç kaydedilir.
6. Sonuçların Değerlendirilmesi: Spirometre cihazı, elde edilen verileri otomatik olarak analiz eder ve standart değerlerle karşılaştırarak yorumlar.

Test sırasında hastanın rahat olması ve talimatları doğru bir şekilde uygulaması, doğru sonuçlar elde etmek açısından büyük önem taşır. 2025 itibarıyla, spirometre cihazları daha ergonomik tasarımlara, gelişmiş sensör teknolojilerine ve mobil uygulamalarla entegre edilebilen özelliklere sahiptir, bu da testin daha geniş kitlelere ulaşmasını ve sonuçların daha kolay takibini sağlar.

Yasal Zorunluluklar ve Mevzuat

Türkiye'de iş sağlığı ve güvenliği alanında solunum fonksiyon testlerinin zorunluluğu, öncelikli olarak 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve bu kanuna bağlı olarak çıkarılan ilgili yönetmeliklerle belirlenmiştir. Özellikle Periyodik Muayeneler ve Risk Değerlendirmesi esaslarına dayanarak, solunum yoluyla maruz kalınan tehlikelerin bulunduğu işyerlerinde çalışanların sağlıklarının korunması amacıyla SFT'ler zorunlu hale gelmiştir.

2025 yılı itibarıyla güncel mevzuat çerçevesinde, aşağıdaki durumlarda SFT yapılması gerekliliği öne çıkmaktadır:

• Tehlikeli Maddelere Maruziyet: Özellikle silika, asbest, toz, duman, kimyasal gazlar, buhar gibi solunum yoluyla zararlı maddelere maruz kalan çalışanlar.
• Meslek Hastalığı Riski Yüksek İş Kolları: Madencilik, inşaat, tekstil, kimya sanayi, dökümhaneler, tarım gibi tozlu ve kimyasal maruziyetin yoğun olduğu sektörler.
• Mevzuat Gereklilikleri: İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmelikleri'nde belirtilen belirli risk gruplarındaki çalışanlar için düzenli olarak yapılması gereken sağlık gözetimi kapsamında.
• İşyeri Hekimi ve İş Güvenliği Uzmanı Tarafından Belirlenen Durumlar: Yapılan risk değerlendirmesi veya işyeri hekiminin kanaati doğrultusunda, bireysel maruziyet veya sağlık durumuna göre SFT yapılması gerekli görülebilir.

Bu testlerin, yetkilendirilmiş işyeri hekimleri veya ilgili sağlık kuruluşları tarafından, güncel standartlara uygun cihazlarla yapılması esastır. 2025 yılında da bu gereklilikler devam etmekte olup, işverenlerin çalışanlarının sağlığını koruma yükümlülüğü kapsamında bu testlerin düzenli olarak yapılmasını sağlaması yasal bir zorunluluktur.

Kimler İçin Gereklidir?

Solunum fonksiyon testi (SFT), her birey için genel sağlık kontrolü amacıyla yapılabilse de, iş sağlığı ve güvenliği bağlamında belirli risk gruplarındaki çalışanlar için öncelikli ve zorunlu hale gelir. 2025 itibarıyla, SFT'nin gerekli olduğu başlıca gruplar şunlardır:

• Solunum Yolu Zararlı Maddelere Maruz Kalanlar:
• Madenciler (kömür tozu, silika tozu vb.)
• İnşaat işçileri (çimento tozu, silika tozu vb.)
• Dökümhane çalışanları (metal tozları, dumanları)
• Tekstil işçileri (pamuk tozu, kimyasal buharlar)
• Kimya sanayi çalışanları (çeşitli kimyasal gazlar ve buharlar)
• Kaynakçılar (kaynak dumanları)
• Boyacılar (çözücüler ve pigment tozları)
• Tarım işçileri (pestisitler, gübreler, tozlar)
• Fırıncılar (un tozları)
• Astım veya KOAH Öyküsü Olanlar: Solunum yolu hastalıkları geçmişi olan çalışanların, işyeri ortamındaki olası tetikleyicilere karşı durumlarını değerlendirmek için.
• Belirli Meslek Hastalıkları Riski Taşıyanlar: Meslek hastalığı tanısı konmuş veya bu tür hastalıklara yatkınlığı olan çalışanların takibi için.
• İşbaşı Öncesi Sağlık Taraması: Solunum sistemi üzerinde potansiyel risk taşıyan işlere başlamadan önce temel solunum fonksiyonlarını belirlemek amacıyla.
• Periyodik Sağlık Gözetimi: Yasal mevzuat gereği belirli aralıklarla yapılması zorunlu olan sağlık taramaları kapsamında.

Bu grupların yanı sıra, işyeri hekiminin veya iş güvenliği uzmanının önerisiyle, herhangi bir çalışanın solunum sağlığında şüpheli bir durum olduğunda da SFT yapılması uygun olacaktır.

Avantajları ve Faydaları

Solunum fonksiyon testi (SFT), hem bireysel çalışan sağlığı hem de genel işyeri güvenliği açısından birçok önemli avantaja sahiptir. 2025 yılında da bu faydalar geçerliliğini korumakta ve iş sağlığı programlarının etkinliğini artırmaktadır:

• Erken Teşhis ve Önleme: Solunum yolu hastalıklarının (KOAH, astım, mesleki akciğer hastalıkları vb.) belirti vermeden önceki erken evrelerinde tespit edilmesini sağlar. Bu sayede, hastalığın ilerlemesi durdurulabilir veya yavaşlatılabilir.
• Mesleki Hastalıkların Takibi: Zararlı toz, duman veya kimyasal maddelere maruz kalan çalışanların akciğerlerindeki olası hasarı izlemek için kullanılır.
• Tedavi Etkinliğinin Değerlendirilmesi: Mevcut solunum yolu rahatsızlıkları olan hastaların uygulanan tedavilere nasıl yanıt verdiğini belirlemek için kullanılır.
• İşten Ayrılma veya Yer Değiştirme Kararları: Çalışanın solunum sisteminin, maruz kaldığı işyeri koşullarına uygun olup olmadığını değerlendirmek için temel oluşturur. Ağır solunum yetmezliği olan çalışanların riskli işlerde çalıştırılmasını engeller.
• Risk Değerlendirmesinin Güçlendirilmesi: İşyeri risk değerlendirmelerinde, çalışanların solunum sağlığına yönelik risklerin ne ölçüde etkili olduğunu anlamak için veri sağlar.
• İş Gücü Verimliliği: Sağlıklı çalışanlar, daha verimli ve motive bir iş gücü anlamına gelir. Solunum sağlığının korunması, iş kazalarını ve hastalık izinlerini azaltarak genel verimliliği artırır.
• Yasal Uyumluluk: İşverenlerin, iş sağlığı ve güvenliği mevzuatına uyum sağlamasına yardımcı olur ve olası yasal yaptırımlardan kaçınmayı sağlar.
• Maliyet Tasarrufu: Hastalıkların erken teşhisi ve önlenmesi, uzun vadede tedavi maliyetlerini, iş gücü kaybını ve tazminat ödemelerini azaltır.

Kısacası, SFT, proaktif bir sağlık yönetimi aracıdır ve işyerinde sürdürülebilir bir sağlık ve güvenlik kültürü oluşturulmasına önemli katkılarda bulunur.