Van HIRA Matrisi: Kapsamlı Risk Değerlendirmesi ve Yönetimi Rehberi 2025

Türkiye'nin önde gelen İş Sağlığı ve Güvenliği (İSG) uzmanları olarak, 2025 yılı itibarıyla işyerlerindeki riskleri proaktif bir şekilde yönetmenin önemini vurgulamak isteriz. Bu noktada **HIRA matrisi**, yani Tehlike Tanımlama, Risk Analizi ve Değerlendirmesi matrisi, iş sağlığı ve güvenliği (İSG) yönetim sistemlerinin temel taşlarından biri haline gelmiştir. İşyerinde mevcut veya potansiyel tehlikeleri sistematik olarak belirlemek, bu tehlikelerin yol açabileceği riskleri analiz etmek ve bu risklerin kabul edilebilir seviyelere indirilmesi için gerekli önlemleri almak amacıyla kullanılan bu matris, İSG yazılım hizmetlerinin de ayrılmaz bir parçasıdır. 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve ISO 45001:2018 gibi uluslararası standartlar çerçevesinde zorunlu hale gelen bu süreç, işletmelerin hem çalışanlarının güvenliğini sağlamasına hem de yasal uyumluluğunu garanti altına almasına yardımcı olur. Bu rehberimizde, HIRA matrisinin 2025 yılındaki güncel durumu, uygulama süreçleri ve sunduğu avantajları detaylı bir şekilde ele alacağız.

HIRA Matrisi Nedir?

HIRA Matrisi, İngilizce'deki 'Hazard Identification, Risk Assessment' (Tehlike Tanımlama, Risk Değerlendirmesi) terimlerinin baş harflerinden oluşan bir kısaltmadır. Temelde, bir işyerindeki olası tehlikeleri sistematik bir biçimde tanımlamak, bu tehlikelerin meydana gelme olasılığını ve gerçekleşmesi durumunda ortaya çıkacak zararın şiddetini analiz ederek risk seviyesini belirlemek ve bu riskleri kabul edilebilir bir düzeye indirmek için atılacak adımları planlamak amacıyla kullanılan bir araçtır. 2025 yılı itibarıyla, dijitalleşen iş dünyasında HIRA matrisi, geleneksel yöntemlerin yanı sıra gelişmiş İSG yazılım hizmetleri aracılığıyla daha etkin ve dinamik bir şekilde yönetilmektedir. Bu matris, sadece mevcut tehlikeleri değil, aynı zamanda gelecekte ortaya çıkabilecek potansiyel riskleri de öngörmeye yardımcı olur. HIRA matrisi, İSG yönetim sistemlerinin (İYS) ayrılmaz bir parçasıdır ve risklerin sistematik olarak yönetilmesini sağlayarak kazaları ve meslek hastalıklarını önlemeye odaklanır. Matris genellikle bir tablo formatında sunulur ve her bir tehlike için risk puanı hesaplanarak önceliklendirme yapılır.

• Tehlike Tanımlama: İşyerindeki her türlü faaliyet, ekipman, malzeme veya çevresel faktörden kaynaklanabilecek zarar verme potansiyeli olan durumların belirlenmesi.
• Risk Analizi: Tanımlanan tehlikelerin gerçekleşme olasılığının ve gerçekleşmesi halinde yaratacağı etkinin (şiddetinin) değerlendirilmesi.
• Risk Değerlendirmesi: Analiz edilen risklerin, önceden belirlenmiş kriterlere göre kabul edilebilir olup olmadığının belirlenmesi ve risk seviyelerine göre önceliklendirilmesi.
• Risk Kontrol Önlemleri: Yüksek riskli durumlar için alınması gereken önleyici ve koruyucu tedbirlerin belirlenmesi ve planlanması.

2025 yılında, İSG yazılım hizmetleri sayesinde HIRA matrisi oluşturma ve güncelleme süreçleri otomatize edilmekte, tehlike ve risk verileri merkezi bir veritabanında saklanarak anlık erişim ve raporlama kolaylığı sağlanmaktadır.

HIRA Matrisi Nasıl Çalışır?

HIRA matrisi, işyerindeki riskleri sistematik olarak yönetmek için adım adım bir süreç izler. 2025 yılı itibarıyla bu süreç, İSG yazılımları ile entegre olarak daha verimli hale gelmiştir:

1. Kapsam Belirleme: Hangi alanların, faaliyetlerin, ekipmanların veya süreçlerin risk değerlendirmesine dahil edileceği belirlenir. Bu, genellikle tüm işyerini veya belirli departmanları kapsar.
2. Tehlikelerin Tanımlanması: İşyeri ortamında bulunan veya oluşabilecek tüm tehlikeler (fiziksel, kimyasal, biyolojik, ergonomik, psikososyal vb.) listelenir. Bu aşamada çalışanların da görüşleri alınır.
3. Risklerin Analizi: Tanımlanan her bir tehlike için risk analizi yapılır. Bu analizde genellikle iki temel faktör dikkate alınır:
• Olasılık (Likelihood): Tehlikenin gerçekleşme ihtimali. (Örnek: Çok Düşük, Düşük, Orta, Yüksek, Çok Yüksek)
• Şiddet (Severity): Tehlike gerçekleştiğinde ortaya çıkacak zararın boyutu. (Örnek: Önemsiz, Hafif Yaralanma, Ağır Yaralanma, Kalıcı Sakatlık, Ölüm)
4. Risk Puanının Hesaplanması: Olasılık ve şiddet değerleri çarpılarak veya belirli bir matris tablosunda kesiştirilerek risk puanı elde edilir. Örneğin: Risk Puanı = Olasılık x Şiddet.
5. Risklerin Değerlendirilmesi ve Önceliklendirilmesi: Elde edilen risk puanlarına göre riskler sınıflandırılır (örneğin, düşük, orta, yüksek, kabul edilemez). Yüksek riskli durumlar öncelikli olarak ele alınır.
6. Kontrol Önlemlerinin Belirlenmesi: Yüksek ve orta dereceli riskler için alınması gereken önleyici ve koruyucu tedbirler belirlenir. Bu tedbirler, tehlikenin kaynağında ortadan kaldırılmasından, izole edilmesine, kişisel koruyucu donanım kullanımına kadar geniş bir yelpazeyi kapsayabilir.
7. Uygulama ve İzleme: Belirlenen kontrol önlemleri hayata geçirilir ve etkinliği düzenli olarak izlenir.
8. Gözden Geçirme ve Güncelleme: İş süreçlerindeki değişiklikler, yeni ekipmanlar, kazalar veya olaylar sonrasında HIRA matrisi periyodik olarak gözden geçirilir ve güncellenir. 2025 yılında, İSG yazılımları sayesinde bu güncelleme ve izleme süreçleri otomatik bildirimlerle desteklenmektedir.

Yasal Zorunluluklar ve Mevzuat

Türkiye'de iş sağlığı ve güvenliği alanında HIRA matrisi uygulaması, yasal mevzuat tarafından açıkça düzenlenmiştir. 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, işverenlere işyerindeki riskleri değerlendirme ve bu riskleri ortadan kaldırmak veya azaltmak için gerekli önlemleri alma yükümlülüğü getirmektedir. Bu yükümlülüğün yerine getirilmesinin en etkin yollarından biri de HIRA matrisinin kullanılmasıdır. 2025 yılı itibarıyla güncel mevzuat ve standartlar şu şekildedir:

• 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu: Madde 4 ve Madde 11, risk değerlendirmesinin yapılmasını zorunlu kılar. İşverenler, işyerinde mevcut olan veya dışarıdan gelebilecek tehlikelerin belirlenmesi, bu tehlikelere karşı risklerin analizi ve derecelendirilmesi, risk kontrol önlemlerinin kararlaştırılması ve uygulanması, izlenmesi ve gereken hallerde güncellenmesi ile ilgili çalışmaları yapmakla yükümlüdür.
• İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemleri (İSGYS) Tebliği (2023 ve sonrası güncellemelerle): İSGYS kurmak isteyen işyerleri için risk değerlendirmesi, İSGYS'nin temel bir bileşenidir.
• Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Rehberi: Tehlikeli kimyasalların kullanımında risk değerlendirmesi zorunludur.
• Biyolojik Etkenlere Maruziyet Riskleri Hakkında Yönetmelik: Biyolojik etkenlerin bulunduğu işyerlerinde risk değerlendirmesi yapılmalıdır.
• ISO 45001:2018 (İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemleri - Şartlar ve Kullanım İçin Kılavuz): Uluslararası düzeyde kabul gören bu standart, risk değerlendirmesi ve risklerin gözden geçirilmesini İSG yönetim sisteminin merkezine yerleştirir. ISO 45001:2018, tehlikeleri belirlemeyi, riskleri değerlendirmeyi ve iş sağlığı ile güvenliği performansını sürekli iyileştirmeyi hedefler.

2025 yılında, iş sağlığı ve güvenliği mevzuatındaki güncellemeler ve uluslararası standartların etkisiyle, risk değerlendirmesi süreçlerinin dijital platformlar üzerinden yürütülmesi teşvik edilmektedir. İSG yazılım hizmetleri, bu yasal yükümlülüklerin kolayca yerine getirilmesini, raporlanmasını ve denetim süreçlerinde sunulmasını sağlamaktadır.

Kimler İçin Gereklidir?

HIRA matrisi uygulaması, 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu gereği, tehlike ve risk taşıyan her türlü işyerinde zorunludur. Bu kapsamda:

• Tüm İşverenler: İşverenlerin, çalışanlarının sağlığını ve güvenliğini sağlamakla yükümlü olduğu her durumda HIRA matrisi oluşturması yasal bir zorunluluktur. Bu, küçük işletmelerden büyük sanayi kuruluşlarına kadar tüm sektörel ve büyüklükteki işyerlerini kapsar.
• Kamu Kurumları ve Kuruluşları: Kamu sektöründeki işyerleri de aynı yasal yükümlülüğe tabidir.
• İşçi ve İşveren Konfederasyonları ve Sendikalar: Meslek hastalıkları ve iş kazalarıyla mücadele kapsamında HIRA matrisi prensiplerini benimsemeleri önemlidir.
• İSG Profesyonelleri: İş güvenliği uzmanları, işyeri hekimleri ve diğer İSG profesyonelleri, risk değerlendirmesi süreçlerini yürütmekle görevlidir.
• Danışmanlık Firmaları: İSG hizmeti sunan danışmanlık firmaları, müşterileri için HIRA matrisi hazırlama ve uygulama hizmetleri sunar.
• Her Sektörden İşletmeler: İnşaat, imalat, sağlık, eğitim, hizmet, tarım, madencilik gibi her sektörde faaliyet gösteren işletmeler, kendi özelindeki tehlike ve risklere göre HIRA matrisi oluşturmalıdır.

2025 yılı itibarıyla, iş sağlığı ve güvenliği bilincinin artmasıyla birlikte, HIRA matrisi sadece yasal bir zorunluluk olmanın ötesinde, kurumsal sürdürülebilirlik ve verimlilik için stratejik bir araç olarak görülmektedir. Özellikle İSG yazılım hizmetleri sayesinde, farklı sektörlerdeki işletmelerin ihtiyaçlarına özel olarak uyarlanmış HIRA matrisi çözümleri sunulmaktadır.

Avantajları ve Faydaları

HIRA matrisi uygulaması, işyerlerine hem yasal uyumluluk hem de operasyonel verimlilik açısından önemli avantajlar sağlar. 2025 yılındaki güncel bakış açısıyla bu faydalar:

• Kazaların ve Meslek Hastalıklarının Önlenmesi: Potansiyel tehlikelerin önceden belirlenmesi ve risklerin azaltılması, iş kazaları ve meslek hastalıklarının sayısını önemli ölçüde düşürür.
• Yasal Uyumluluk: 6331 Sayılı Kanun ve ilgili yönetmeliklere uyum sağlayarak olası idari para cezaları ve hukuki yaptırımlardan kaçınılmasını sağlar.
• Maliyet Tasarrufu: İş kazaları ve meslek hastalıkları nedeniyle ortaya çıkan tedavi masrafları, iş gücü kaybı, üretim duruşları ve tazminatlar gibi doğrudan ve dolaylı maliyetleri azaltır.
• Çalışan Motivasyonu ve İşgücü Verimliliği: Güvenli bir çalışma ortamı, çalışanların motivasyonunu artırır, işe bağlılığını güçlendirir ve genel işgücü verimliliğini yükseltir.
• İtibarın Artması: Güvenli bir işyeri imajı, hem müşteriler hem de iş ortakları nezdinde şirketin itibarını olumlu etkiler.
• Sürekli İyileştirme Kültürü: HIRA matrisi, risk yönetimini İSG süreçlerinin doğal bir parçası haline getirerek sürekli iyileştirme kültürünü teşvik eder.
• Karar Alma Süreçlerinin Desteklenmesi: Risk analizleri, hangi önlemlerin öncelikli olarak alınması gerektiği konusunda veri odaklı bir karar alma süreci sunar.
• Uluslararası Standartlara Uyum: ISO 45001 gibi uluslararası standartlara uyum sağlayarak küresel pazarda rekabet avantajı elde edilmesine yardımcı olur.

2025 yılında, İSG yazılım hizmetleri ile entegre çalışan HIRA matrisi çözümleri, bu faydaları daha da maksimize etmekte, veriye dayalı analizler ve raporlamalarla iş sağlığı ve güvenliği yönetimini stratejik bir avantaja dönüştürmektedir.