Çanakkale Risk Kayıtları ve Aksiyon Planı: ISO 45001 Uyumlu Kapsamlı Rehber (2025)

İş yerlerinde güvenli ve sağlıklı bir çalışma ortamı oluşturmak, hem yasal bir zorunluluk hem de işletmelerin sürdürülebilirliği için kritik bir unsurdur. Bu bağlamda, risk kayıtları ve aksiyon planı, iş sağlığı ve güvenliği (İSG) yönetim sistemlerinin temel taşlarından birini oluşturur. Özellikle ISO 45001:2018 standardı ve 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu çerçevesinde, işletmelerin potansiyel tehlikeleri tanımlaması, riskleri değerlendirmesi ve bu riskleri ortadan kaldırmak veya minimize etmek için somut adımlar atması beklenmektedir. 2025 yılı itibarıyla, bu süreçlerin etkinliği ve güncelliği, işletmelerin hem yasal uyumluluğunu sağlaması hem de çalışanlarının refahını güvence altına alması açısından daha da büyük önem kazanmıştır. Bu rehber, risk kayıtları ve aksiyon planının ne olduğunu, neden gerekli olduğunu, nasıl oluşturulduğunu ve 2025 itibarıyla güncel mevzuat ve standartlar doğrultusunda en iyi uygulamaları detaylı bir şekilde ele alacaktır.

Risk Kayıtları ve Aksiyon Planı Nedir?

Risk kayıtları ve aksiyon planı, bir iş yerindeki mevcut ve potansiyel tehlikeleri sistematik bir şekilde belirleme, bu tehlikelerin yol açabileceği riskleri değerlendirme ve bu riskleri kabul edilebilir seviyelere indirmek veya tamamen ortadan kaldırmak için alınması gereken önlemleri içeren kapsamlı bir dokümantasyon ve yönetim sürecidir. Bu süreç, iş sağlığı ve güvenliği (İSG) yönetim sistemlerinin (özellikle ISO 45001:2018 standardının gerektirdiği şekilde) ayrılmaz bir parçasıdır. Risk kayıtları, işyerinde karşılaşılabilecek her türlü olumsuz olayın (kaza, meslek hastalığı, iş gücü kaybı, maddi hasar vb.) potansiyel nedenlerini ve sonuçlarını detaylı bir şekilde listeler. Aksiyon planı ise bu risklerin önlenmesi, azaltılması veya kontrol altına alınması için belirlenen spesifik eylemleri, sorumluları, zaman çizelgelerini ve kaynakları tanımlar. 2025 itibarıyla, bu planların sadece kağıt üzerinde kalmayıp, iş süreçlerine entegre edilmesi ve sürekli güncellenmesi büyük önem taşımaktadır.

2025 Güncel Durum ve Tanımlar:

• Tehlike: İş sağlığı ve güvenliği açısından zarara yol açma potansiyeli olan her şey (örneğin, kaygan zemin, kimyasal maddeler, yüksekten düşme riski).
• Risk: Tehlikeli bir olayın meydana gelme olasılığı ile bu olayın sonuçlarının (zararın) ciddiyetinin birleşimi.
• Risk Değerlendirmesi: Tehlikelerin belirlenmesi, risklerin analiz edilmesi ve değerlendirilmesi süreci.
• Risk Kaydı: Belirlenen her bir tehlike ve buna bağlı riskin, olasılık ve şiddet derecesiyle birlikte kaydedildiği doküman.
• Aksiyon Planı: Risk kayıtlarında belirlenen riskleri azaltmak veya ortadan kaldırmak için alınacak önlemleri, bu önlemlerin nasıl, kim tarafından, ne zaman ve hangi kaynaklarla gerçekleştirileceğini belirten eylem planı.

Risk Kayıtları ve Aksiyon Planı Nasıl Çalışır?

Risk kayıtları ve aksiyon planı oluşturma süreci, sistematik adımlardan oluşan döngüsel bir yaklaşımdır. Bu süreç, işletmelerin İSG performansını sürekli iyileştirmesini sağlar. 2025 itibarıyla, dijitalleşmenin de etkisiyle bu süreçlerin daha etkin yönetilmesi mümkündür.

Adımlar:

1. Tehlikelerin Belirlenmesi: İşyerindeki tüm faaliyetler, ekipmanlar, malzemeler, çalışma ortamı ve insan davranışları gözlemlenerek potansiyel tehlikeler tespit edilir. Bu, gözlemler, çalışan görüşmeleri, kaza raporları ve geçmiş verilerle desteklenir.
2. Risk Analizi ve Değerlendirmesi: Belirlenen her tehlike için, olayın meydana gelme olasılığı (çok düşük, düşük, orta, yüksek, çok yüksek) ve meydana gelmesi durumunda ortaya çıkacak zararın şiddeti (hafif yaralanma, ciddi yaralanma, ölüm, maddi hasar vb.) belirlenir. Bu veriler kullanılarak risk matrisleri veya benzeri araçlarla risk seviyeleri (kabul edilemez, kabul edilebilir ancak izlenmeli, kabul edilebilir) belirlenir.
3. Risk Kayıtlarının Oluşturulması: Analiz edilen her risk, risk kayıt defterine veya dijital sisteme kaydedilir. Bu kayıtlar; tehlike tanımı, risk tanımı, olasılık, şiddet, risk seviyesi, mevcut kontrol önlemleri gibi bilgileri içermelidir.
4. Aksiyon Planının Geliştirilmesi: Kabul edilemez veya yüksek risk seviyesine sahip riskler için, bu riskleri ortadan kaldırmak, azaltmak veya kontrol altına almak için spesifik aksiyonlar belirlenir. Her aksiyon için;
• Yapılacak işin tanımı
• Sorumlu kişi/birim
• Tamamlanma tarihi
• Gerekli kaynaklar
• Başarı kriterleri
5. Uygulama ve İzleme: Aksiyon planındaki adımlar uygulanır. Uygulamanın etkinliği düzenli olarak izlenir, ölçülür ve kayıt altına alınır.
6. Gözden Geçirme ve Güncelleme: İş süreçlerindeki değişiklikler, yeni tehlikeler, kazalar veya aksiyon planının uygulanmasının sonuçlarına göre risk kayıtları ve aksiyon planı periyodik olarak (örneğin yıllık olarak veya önemli bir değişiklik olduğunda) gözden geçirilir ve güncellenir.

2025 Odaklı Uygulama Önerileri:

• Dijitalleşme: Risk yönetimini kolaylaştırmak için özel İSG yazılımları veya platformları kullanılmalıdır.
• Katılımcılık: Tüm çalışanların risk belirleme ve çözüm süreçlerine aktif katılımı teşvik edilmelidir.
• Veri Analizi: Kaza, ramak kala ve işgücü devamsızlık verileri analiz edilerek risk azaltma stratejileri geliştirilmelidir.

Yasal Zorunluluklar ve Mevzuat

Türkiye'de iş sağlığı ve güvenliği alanındaki yasal düzenlemeler, risk kayıtları ve aksiyon planı oluşturmayı zorunlu kılmaktadır. Bu zorunluluklar, hem ulusal mevzuat hem de uluslararası standartlar tarafından desteklenmektedir.

Temel Yasal Dayanaklar (2025 Güncel Durum):

• 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu: Bu kanun, işverenlerin işyerindeki riskleri belirlemek, analiz etmek ve değerlendirmekle yükümlü olduğunu açıkça belirtir. Madde 4'te belirtilen genel yükümlülükler kapsamında, işverenlerin iş sağlığı ve güvenliği önlemlerini almak, organizasyonu yapmak, gerekli araç ve gereçleri sağlamak ve bu önlemlerin uygulanmasına yönelik planlama yapmak zorunda olduğu ifade edilmektedir.
• İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği (2012): Bu yönetmelik, risk değerlendirmesi sürecinin nasıl yapılacağını detaylandırır. Yönetmeliğe göre işverenler, işyerinin durumunu gözeten, gerekli araştırmaları yaparak tehlikeleri ve riskleri belirlemeli, bu riskleri azaltacak önlemleri almalı ve bu önlemleri planlayıp uygulamalıdır. Risk değerlendirmesi sonuçları yazılı hale getirilmeli ve güncelliği sağlanmalıdır.
• İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği: Belirli iş ekipmanları için özel risk değerlendirmesi ve kontrol önlemleri gerektirebilir.
• Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Yönetmeliği: Kimyasal maddelerin risklerinin değerlendirilmesi ve kontrolüne odaklanır.
• ISO 45001:2018 İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemleri Standardı: Bu standart, risk tabanlı düşünceyi temel alır ve kuruluşların tehlikeleri öngörmesini, riskleri yönetmesini ve fırsatları değerlendirmesini gerektirir. Standardın 6.1 maddesi, "Eyleme Yönelik Faaliyetler" başlığı altında, kuruluşun İSG risklerini ve fırsatlarını ele almasını zorunlu kılar. Bu, risklerin belirlenmesi, değerlendirilmesi ve bunlara yönelik eylemlerin planlanmasını içerir.

2025 Yılında Dikkat Edilmesi Gerekenler:

• Mevzuattaki olası güncellemeler takip edilmelidir.
• ISO 45001:2018 standardının gereklilikleri tam olarak anlaşılmalı ve uygulanmalıdır.
• Risk değerlendirmesi ve aksiyon planı, işyerinin büyüklüğüne, faaliyet alanına ve tehlike düzeyine göre özelleştirilmelidir.
• Risk değerlendirmesi, iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi ve işveren temsilcisi ile birlikte yapılmalıdır.

Kimler İçin Gereklidir?

Risk kayıtları ve aksiyon planı, 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamındaki tüm işyerleri için zorunludur. Bu, işyerinin büyüklüğü, sektörü veya çalıştırdığı personel sayısı ne olursa olsun geçerlidir. Kanun ve ilgili yönetmelikler, işverenin işyerinde var olan veya oluşabilecek riskleri belirleme ve bu riskleri ortadan kaldırma veya azaltma yükümlülüğünü getirir. Bu nedenle, risk kayıtları ve aksiyon planı oluşturmak, tüm işletmelerin yasal sorumluluğudur.

Detaylı Kapsam:

• Kamu ve Özel Sektör İşyerleri: Her ölçekteki kamu ve özel sektöre ait işyerleri bu kapsama girer.
• Farklı Sektörler: İnşaat, imalat, hizmet, sağlık, eğitim, tarım gibi tüm sektörlerde faaliyet gösteren işyerleri için gereklidir.
• Az Tehlikeli, Tehlikeli ve Çok Tehlikeli Sınıflandırması: İşyerlerinin tehlike sınıflarına göre risk değerlendirmesi ve aksiyon planı içeriği ve sıklığı farklılık gösterebilir. Ancak temel yükümlülük tüm sınıflar için geçerlidir.
• İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemleri (Özellikle ISO 45001): Bu standarda uyum sağlamak isteyen veya bu belgeye sahip firmalar için risk kayıtları ve aksiyon planı, sistemin temel bir parçasıdır.

2025'te Güncel Yaklaşım:

• İşyerinde meydana gelen veya gelme potansiyeli olan her türlü olumsuzluk, risk değerlendirmesi ve aksiyon planı güncellemesi için bir tetikleyici olmalıdır.
• Teknolojik gelişmelerin getirdiği yeni riskler (örneğin, yapay zeka kullanımı, siber güvenlik riskleri) de değerlendirmeye dahil edilmelidir.

Avantajları ve Faydaları

Risk kayıtları ve aksiyon planı oluşturmak, sadece yasal bir zorunluluk olmanın ötesinde, işletmelere önemli stratejik ve operasyonel avantajlar sunar. 2025 itibarıyla, bu faydaların bilincinde olmak, işletmelerin rekabet gücünü artıracaktır.

Başlıca Avantajlar:

• Yasal Uyumluluk ve Cezalardan Kaçınma: Mevzuata uyum sağlayarak idari para cezaları ve hukuki yaptırımlardan korunmayı sağlar.
• İş Kazaları ve Meslek Hastalıklarının Azaltılması: Potansiyel tehlikelerin önceden tespit edilmesi ve önleyici tedbirlerin alınmasıyla iş kazaları ve meslek hastalıkları önemli ölçüde azaltılır.
• Çalışanların Sağlığı ve Güvenliğinin Artırılması: Güvenli bir çalışma ortamı, çalışanların motivasyonunu, memnuniyetini ve verimliliğini artırır.
• Maliyetlerin Düşürülmesi: İş kazaları ve meslek hastalıkları sonucu ortaya çıkan doğrudan (tedavi giderleri, tazminatlar) ve dolaylı (üretim kaybı, itibar kaybı, makine hasarı) maliyetleri düşürür.
• Üretkenlik ve Verimlilik Artışı: Güvenli ve sağlıklı çalışma koşulları, çalışanların daha odaklı ve verimli çalışmasını sağlar.
• İtibar ve Marka Değerinin Yükselmesi: Sosyal sorumluluk bilinciyle hareket eden ve çalışanlarının sağlığını önemseyen firmalar, paydaşları nezdinde olumlu bir imaj oluşturur.
• ISO 45001 Belgelendirmesi İçin Temel Oluşturma: ISO 45001 standardına uyum ve belgelendirme süreçleri için kritik bir adımdır.
• Süreç İyileştirme ve Sürekli Gelişim: Düzenli risk değerlendirmesi ve aksiyon planı takibi, iş süreçlerinin sürekli olarak gözden geçirilmesini ve iyileştirilmesini teşvik eder.

2025 Perspektifi: Sürdürülebilir bir iş modeli için risk yönetimini stratejik bir araç olarak konumlandırmak, işletmelerin uzun vadeli başarısını garanti altına alır.