Afyonkarahisar Maruziyet Senaryosu ES: Kapsamlı Bir Bakış (2025)

Türkiye'nin önde gelen İş Sağlığı ve Güvenliği (İSG) uzmanlarından biri olarak, firmalarımızın kimyasal riskleri yönetme konusundaki en kritik araçlarından biri olan Maruziyet Senaryosu (Exposure Scenario - ES) hakkında 2025 yılı itibarıyla en güncel ve kapsamlı bilgileri sunmak üzere buradayım. Kimyasal maddelerin işyerlerinde güvenli kullanımı, hem çalışanların sağlığını korumak hem de yasal mevzuata tam uyum sağlamak açısından hayati öneme sahiptir. Özellikle 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ile birlikte, kimyasal risklerin sistematik bir şekilde değerlendirilmesi ve yönetilmesi zorunlu hale gelmiştir. Maruziyet Senaryosu ES, bu sürecin merkezinde yer alarak, kimyasal maddelere maruz kalma durumlarını detaylı bir şekilde analiz etmemize olanak tanır.

Bu rehberde, Maruziyet Senaryosu ES'nin ne olduğunu, neden bu kadar önemli olduğunu, nasıl oluşturulduğunu ve 2025 itibarıyla güncel yasal gerekliliklerini ele alacağız. Hedef kitlemiz, kimyasal maddelerle çalışan tüm işyerleri, işverenler, İSG profesyonelleri ve bu alanda uzmanlaşmak isteyen herkesi kapsamaktadır. Amacımız, Maruziyet Senaryosu ES'nin oluşturulması ve uygulanması süreçlerini anlaşılır hale getirerek, işyerlerinde kimyasal güvenliği en üst düzeye çıkarmaktır. isgteklif.com olarak, bu alandaki uzmanlığımızla sizlere rehberlik etmekten memnuniyet duyarız.

Maruziyet Senaryosu ES Nedir?

Maruziyet Senaryosu (ES), bir kimyasal maddenin belirli bir kullanım koşulları altında, işyerinde veya çevresel ortamlarda insan sağlığı ve çevre üzerindeki potansiyel risklerini tanımlayan ve değerlendiren kapsamlı bir belgedir. Temel amacı, kimyasalın kullanımı sırasında ortaya çıkabilecek maruziyet seviyelerini belirlemek ve bu maruziyetlerin kabul edilebilir sınırlar içinde kalmasını sağlamak için gerekli kontrol önlemlerini ortaya koymaktır. 2025 itibarıyla güncel mevzuat ve bilimsel yaklaşımlar doğrultusunda, Maruziyet Senaryosu ES, sadece tehlikeyi değil, aynı zamanda riskin olasılığını ve ciddiyetini de dikkate alır.

Maruziyet Senaryosu ES, genellikle bir Kimyasal Güvenlik Raporu (KGR) veya Güvenlik Bilgi Formu (GBF) ekinde yer alır. Bu senaryolar, kimyasalın üreticisi veya ithalatçısı tarafından hazırlanır ve kullanıcılara kimyasalın güvenli bir şekilde yönetilmesi için gerekli bilgileri sunar. Bir Maruziyet Senaryosu ES'nin temel bileşenleri şunlardır:

• Kullanım Tanımı: Kimyasalın hangi amaçla, hangi süreçlerde ve hangi miktarlarda kullanılacağının net bir şekilde belirtilmesi.
• Maruz Kalan Popülasyon: Kimyasala maruz kalabilecek işçiler, tüketiciler veya çevre bileşenlerinin tanımlanması.
• Maruziyet Koşulları: Kullanım sırasındaki fiziksel durumlar (sıcaklık, basınç vb.), havalandırma durumu, süresi ve sıklığı gibi faktörlerin belirlenmesi.
• Risk Yönetimi Önlemleri (RYÖ): Maruziyeti en aza indirmek için alınması gereken teknik ve idari önlemler (örneğin, kişisel koruyucu donanım kullanımı, yerel egzoz havalandırması, çalışma süresi sınırlamaları).
• Maruziyet Tahminleri: Belirlenen koşullar altında hesaplanan veya ölçülen maruziyet seviyelerinin, ilgili risk eşik değerleriyle (DNEL, PNEC vb.) karşılaştırılması.

2025'te bu senaryoların hazırlanmasında, REACH Tüzüğü'nden türetilen ve Türkiye'deki KKDIK (Kimyasalların Kaydı, Değerlendirilmesi, İzni ve Kısıtlanması) gibi düzenlemelerle uyumlu hale getirilen en son bilimsel veriler ve risk değerlendirme metotları kullanılmaktadır.

Maruziyet Senaryosu ES Nasıl Çalışır?

Maruziyet Senaryosu ES'nin işleyişi, kimyasalın yaşam döngüsü boyunca güvenliğini sağlamak üzerine kuruludur. Bu süreç, kimyasalın üretimi, ithalatı, dağıtımı ve nihai kullanımı aşamalarını kapsar.

1. Kimyasalın Tanımlanması ve Tehlike Sınıflandırması: İlk adım, kullanılan kimyasalın tüm özelliklerinin (fizikokimyasal, toksikolojik, ekotoksikolojik) belirlenmesi ve uluslararası kabul görmüş sistemlere (örn. GHS - Tehlikeli Maddelerin ve Karışımların Sınıflandırılması, Etiketlenmesi ve Ambalajlanması Hakkında Yönetmelik) göre tehlike sınıflandırmasının yapılmasıdır. 2025 itibarıyla bu sınıflandırmalar sürekli güncellenmektedir.

2. Kullanım ve Maruziyet Değerlendirmesi: Kimyasalın hangi spesifik kullanımlar için piyasaya sürüleceği belirlenir. Her kullanım senaryosu için, kimyasalın hangi işçiler veya çevre tarafından, hangi koşullar altında ve ne kadar süreyle maruz kalabileceği detaylı bir şekilde analiz edilir. Bu analiz, aşağıdaki adımları içerir:

• Kullanım Rollerinin Belirlenmesi: Üretici, formülatör, son kullanıcı gibi rollerin tanımlanması.
• İş Akışlarının Analizi: Kimyasalın kullanıldığı süreçlerin adım adım incelenmesi.
• Maruziyet Yollarının Belirlenmesi: Solunum, deri teması, yutma gibi maruziyet yollarının tespiti.
• Maruziyet Miktarının Tahmini: Kimyasalın konsantrasyonu, kullanım sıklığı, çalışma süresi, havalandırma sistemleri gibi faktörlere dayalı olarak matematiksel modeller veya ölçümlerle maruziyet seviyelerinin hesaplanması.

3. Risk Değerlendirmesi: Tahmin edilen maruziyet seviyeleri, ilgili kimyasal için belirlenmiş güvenli maruziyet sınırları (örneğin, türetilmiş risksiz seviyeler - DNEL'ler, çevresel türetilmiş risksiz konsantrasyonlar - PNEC'ler) ile karşılaştırılır. Eğer tahmin edilen maruziyet seviyeleri bu sınırları aşıyorsa, risk kabul edilemez olarak değerlendirilir.

4. Risk Yönetimi Önlemlerinin (RYÖ) Belirlenmesi ve Uygulanması: Risk kabul edilemez bulunduğunda, maruziyeti kabul edilebilir seviyelere indirmek için ek önlemler tanımlanır ve uygulanır. Bu önlemler hiyerarşik bir yaklaşımla ele alınır:

• Eliminasyon/İkame: Tehlikeli kimyasalın daha az tehlikeli bir madde ile değiştirilmesi veya riskli sürecin ortadan kaldırılması.
• Mühendislik Kontrolleri: Havalandırma sistemleri, kapalı devre sistemler, otomasyon gibi fiziksel önlemler.
• İdari Kontroller: Çalışma süresinin kısaltılması, iş rotasyonu, eğitimler, iş sağlığı ve güvenliği prosedürleri.
• Kişisel Koruyucu Donanım (KKD): Eldiven, maske, gözlük gibi KKD kullanımı (bu genellikle son çaredir).

5. İletişim ve Dokümantasyon: Hazırlanan Maruziyet Senaryosu ES, Güvenlik Bilgi Formu (GBF) aracılığıyla tedarik zincirindeki tüm kullanıcılara iletilir. Bu, kimyasalın güvenli kullanımı konusunda bilgi akışını sağlar.

2025'te bu süreçlerin etkinliği, düzenli saha denetimleri ve güncellenmiş risk değerlendirme araçları ile sürekli olarak izlenir ve iyileştirilir.

Yasal Zorunluluklar ve Mevzuat

Maruziyet Senaryosu ES'nin hazırlanması ve uygulanması, Türkiye'de ve uluslararası alanda çeşitli yasal düzenlemelerle zorunlu hale getirilmiştir. Bu zorunluluklar, hem işçi sağlığını korumayı hem de çevreyi güvence altına almayı hedefler.

Türkiye'deki Yasal Çerçeve:

• 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu: Bu kanun, işverenlere işyerindeki riskleri değerlendirme, bu riskleri ortadan kaldırma veya azaltma yükümlülüğü getirir. Kimyasal riskler de bu kapsamdadır.
• Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Rehberi (2023 ve sonrası güncellemeler): Bu rehber, kimyasal risk değerlendirmesinin nasıl yapılacağına dair detaylı bilgiler içerir ve Maruziyet Senaryosu ES'nin hazırlanması için temel teşkil eder.
• KKDIK (Kimyasalların Kaydı, Değerlendirilmesi, İzni ve Kısıtlanması) Yönetmeliği: Avrupa Birliği REACH Tüzüğü'ne paralel olarak hazırlanmış olan KKDIK, kimyasalların piyasaya arz edilmeden önce kayıt altına alınmasını, değerlendirilmesini ve belirli riskler taşıyan maddelerin izne tabi tutulmasını veya kısıtlanmasını gerektirir. Bu yönetmelik kapsamında, belirli miktarın üzerindeki kimyasallar için Kimyasal Güvenlik Raporu (KGR) hazırlanması ve bu raporun bir parçası olarak Maruziyet Senaryolarının sunulması zorunludur. 2025 itibarıyla KKDIK uyumu, firmalar için kritik bir önem taşımaktadır.
• Tehlikeli Maddelerin ve Karışımların Sınıflandırılması, Etiketlenmesi ve Ambalajlanması Hakkında Yönetmelik (SEA Yönetmeliği): Bu yönetmelik, kimyasalların tehlike sınıflandırması ve etiketlenmesi konusunda standartlar belirler. Güvenlik Bilgi Formu (GBF) içeriğini de düzenler ve Maruziyet Senaryolarının GBF içinde nasıl iletilmesi gerektiğini belirtir.

Uluslararası Standartlar ve Etkileri:

• ISO 45001:2018 (İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemleri): Bu standart, kuruluşların kimyasal riskler dahil olmak üzere tüm İSG risklerini sistematik olarak yönetmeleri için bir çerçeve sunar. Maruziyet Senaryosu ES, ISO 45001'in gerektirdiği risk değerlendirme ve kontrol süreçlerinin önemli bir bileşenidir.
• REACH Tüzüğü (Avrupa Birliği): Türkiye'deki KKDIK'nin temelini oluşturan REACH, kimyasalların güvenli kullanımı konusunda küresel bir referans noktasıdır. Maruziyet Senaryosu ES kavramı ve uygulama prensipleri REACH'ten gelmektedir.

2025 itibarıyla mevzuat güncellemeleri, özellikle yeni bilimsel bulgular ve risk değerlendirme yöntemleri doğrultusunda devam etmektedir. Firmaların bu güncellemeleri yakından takip etmesi ve Maruziyet Senaryosu ES'lerini buna göre revize etmesi büyük önem taşımaktadır.

Kimler İçin Gereklidir?

Maruziyet Senaryosu ES, kimyasal maddelerle ilgili faaliyet gösteren çok geniş bir yelpazedeki işletmeler ve paydaşlar için gereklidir. Temel olarak, kimyasal maddeyi piyasaya arz edenler (üreticiler, ithalatçılar) ve bu kimyasalları belirli amaçlarla kullanan tüm işletmeler bu sürecin bir parçasıdır.

Başlıca Gereklilik Kapsamındaki Taraflar:

• Kimyasal Üreticileri ve İthalatçıları: Bu taraf, kendi ürettikleri veya ithal ettikleri kimyasalların güvenli kullanımlarını sağlamakla yükümlüdür. KKDIK (veya eşdeğeri uluslararası mevzuat) kapsamında, belirli tonajların üzerindeki kimyasallar için Kimyasal Güvenlik Raporu (KGR) hazırlamak ve bunun bir parçası olarak Maruziyet Senaryosu ES'lerini oluşturmak zorundadırlar.
• Kimyasal Formülatörleri (Karışım Üreticileri): Birden fazla kimyasalı karıştırarak yeni ürünler oluşturan firmalar da, kullandıkları ham maddelerin Maruziyet Senaryolarını dikkate almalı ve kendi ürünleri için gerekli risk değerlendirmelerini yapmalıdır.
• İşyerinde Kimyasal Kullanan Tüm İşletmeler: Üretim, bakım, temizlik, laboratuvar çalışmaları gibi çeşitli faaliyetlerde kimyasal madde kullanan tüm işyerleri, tedarikçilerinden aldıkları Güvenlik Bilgi Formları (GBF) içinde yer alan Maruziyet Senaryolarını incelemeli ve kendi iş akışlarına uygunluğunu değerlendirmelidir. Eğer GBF'de yer alan senaryolar kendi kullanım koşullarını kapsamyorsa, işverenlerin kendi işyerlerine özgü risk değerlendirmelerini yaparak ek kontrol önlemleri belirlemesi gerekebilir.
• İşverenler: İş sağlığı ve güvenliği mevzuatı gereği, işverenler işyerindeki tüm riskleri (kimyasal riskler dahil) değerlendirmek ve çalışanların sağlığını ve güvenliğini sağlamakla yükümlüdür. Maruziyet Senaryosu ES, bu risk değerlendirme sürecinde önemli bir veri kaynağıdır.
• İş Sağlığı ve Güvenliği (İSG) Profesyonelleri: İSG uzmanları ve işyeri hekimleri, Maruziyet Senaryosu ES'lerini yorumlamak, işyerindeki uygulamalarla karşılaştırmak ve gerekli iyileştirmeleri önermekle görevlidir.
• Çalışanlar: Çalışanlar, kendilerine iletilen kimyasal güvenlik bilgilerini anlamalı ve belirlenen güvenli kullanım prosedürlerine uymalıdır.

Özetle, kimyasal maddelerin güvenli yönetimi zincirinde yer alan her bir halka için Maruziyet Senaryosu ES, kritik bir bilgi ve rehberlik aracıdır. 2025 itibarıyla bu gerekliliklerin kapsamı ve detayı daha da artmaktadır.

Avantajları ve Faydaları

Maruziyet Senaryosu ES'nin hazırlanması ve doğru bir şekilde uygulanması, işletmeler ve genel olarak toplum için önemli avantajlar ve faydalar sağlar. Bu faydalar, hem yasal uyum hem de operasyonel verimlilik ve sürdürülebilirlik açısından kendini gösterir.

İş Sağlığı ve Güvenliği Açısından Faydaları:

• Çalışan Sağlığının Korunması: Kimyasal maruziyetinin kontrol altına alınması, meslek hastalıkları ve iş kazalarının önlenmesine yardımcı olur. Bu, işgücü verimliliğini artırır ve sağlık harcamalarını düşürür.
• Risklerin Proaktif Yönetimi: Maruziyet Senaryosu ES, potansiyel riskleri ortaya çıkmadan önce belirlemeye ve önleyici tedbirler almaya olanak tanır. Bu, kriz yönetiminden daha etkili ve maliyetlidir.
• Güvenli Çalışma Ortamı: Çalışanlar, kullanılan kimyasalların riskleri ve bu riskleri azaltmak için alınması gereken önlemler hakkında bilgilendirilir. Bu, işyerinde güvenli bir kültürü teşvik eder.

Yasal ve Ticari Avantajlar:

• Yasal Uyumluluk: KKDIK ve 6331 Sayılı Kanun gibi mevzuatlara uyum, idari para cezaları ve hukuki yaptırımlardan kaçınmayı sağlar.
• Pazar Erişimi: Özellikle uluslararası pazarlarda, kimyasalların güvenli kullanımına dair kanıt sunmak (Maruziyet Senaryosu ES gibi belgelerle) ticari bir zorunluluktur. REACH ve benzeri düzenlemelere uyum, ürünlerin serbest dolaşımını sağlar.
• İtibar ve Marka Değeri: Çevreye ve insan sağlığına duyarlı bir şirket imajı, müşteri sadakatini artırır ve kurumsal itibarı güçlendirir.
• Tedarik Zinciri Güvenliği: Tedarik zincirindeki tüm paydaşların kimyasal güvenlik bilgisine sahip olması, genel tedarik zinciri güvenliğini artırır ve beklenmedik sorunları önler.

Çevresel Faydalar:

• Çevrenin Korunması: Kimyasalların çevreye salınımının kontrol altına alınması, su, hava ve toprak kirliliğini azaltır. Bu, uzun vadede ekosistem sağlığını ve biyoçeşitliliği korur.
• Sürdürülebilirlik: Kimyasal risklerin etkin yönetimi, işletmelerin çevresel ayak izini azaltarak daha sürdürülebilir bir iş modeli oluşturmasına katkı sağlar.

2025 itibarıyla, bu faydalar giderek daha fazla önem kazanmaktadır. Sürdürülebilir kalkınma hedefleri ve artan çevresel farkındalık, Maruziyet Senaryosu ES gibi araçların kullanımını daha da teşvik etmektedir.