Eskişehir PNEC Türetimi: 2025 Güncel Rehber ve Uygulama

İş Sağlığı ve Güvenliği (İSG) alanında 2025 yılı itibarıyla kimyasal risklerin etkin yönetimi, işletmelerin sürdürülebilirliği ve çalışanların sağlığı için hayati önem taşımaktadır. Bu bağlamda, PNEC türetimi (Predicted No-Effect Concentration - Öngörülen Etkisiz Konsantrasyon) süreci, kimyasal maddelerin çevresel ve insan sağlığı üzerindeki potansiyel zararlı etkilerini belirlemek ve sınırlandırmak adına kritik bir araç haline gelmiştir. 15 yılı aşkın deneyimimle, Türkiye'nin önde gelen İş Sağlığı ve Güvenliği uzmanı olarak, bu konudaki güncel bilgileri, yasal zorunlulukları ve uygulama süreçlerini ISO standartları çerçevesinde ele alacağım. 2025 ve sonrası verilerle güncellenmiş bu rehber, kimyasal değerlendirme uzmanları, işverenler ve İSG profesyonelleri için kapsamlı bir başvuru kaynağı sunmaktadır. Amacımız, işletmelerin kimyasal riskleri proaktif bir şekilde yönetmelerine yardımcı olarak, daha güvenli ve sağlıklı çalışma ortamları oluşturmaktır.

PNEC Türetimi Nedir?

PNEC (Predicted No-Effect Concentration - Öngörülen Etkisiz Konsantrasyon), bir kimyasal maddenin çevre ve insan sağlığı üzerinde herhangi bir olumsuz etki göstermeyeceği düşünülen maksimum konsantrasyon seviyesini ifade eder. Bu değer, kimyasal maddelerin çevresel risk değerlendirmelerinde temel alınır ve genellikle bir dizi toksikolojik ve ekotoksikolojik veri setinin analizi sonucunda türetilir. PNEC, maruziyetin bu değerin altında kaldığı durumlarda, ilgili organizmalar veya popülasyonlar için zararlı etkilerin beklenmediği anlamına gelir. 2025 itibarıyla, küresel ve ulusal düzeyde kimyasal güvenliğe yönelik artan farkındalıkla birlikte, PNEC değerlerinin doğru ve güvenilir bir şekilde türetilmesi, yasal uyumluluk ve sürdürülebilirlik açısından büyük önem taşımaktadır. Bu değerler, REACH (Kimyasalların Kaydı, Değerlendirilmesi, İzni ve Kısıtlanması) gibi uluslararası düzenlemelerde ve Türkiye'deki ilgili mevzuatlarda temel alınır.

PNEC türetimi süreci, aşağıdaki anahtar unsurları içerir:

• En Hassas Türün Belirlenmesi: Farklı canlı türleri (örneğin, balıklar, su omurgasızları, algler, toprak organizmaları) üzerindeki toksisite testlerinden elde edilen en düşük etkisiz konsantrasyon (LOEC) veya en düşük gözlemlenen etkisiz konsantrasyon (NOEC) değerleri belirlenir.
• Güvenlik Faktörlerinin Uygulanması: Laboratuvar koşullarından gerçek dünya koşullarına geçişte belirsizlikleri gidermek ve ek koruma sağlamak amacıyla, belirlenen en hassas türe ait NOEC/LOEC değerlerine güvenlik faktörleri (genellikle 10 ila 1000 arasında değişen çarpanlar) uygulanır. Bu faktörler, türler arası değişkenlik, deney koşulları, maruziyet süresi gibi faktörleri göz önünde bulundurur.
• PNEC Değerinin Türetilmesi: Güvenlik faktörlerinin uygulanması sonucunda elde edilen değer, ilgili çevresel kompartıman (örneğin, tatlı su, deniz suyu, toprak, sediman) için PNEC değerini oluşturur.

2025'te güncel verilerle yapılan değerlendirmeler, özellikle nano-materyaller, endokrin bozucular ve kalıcı, biyobirikimli ve toksik (PBT) maddeler gibi karmaşık kimyasalların PNEC türetiminde daha sofistike metodolojilerin ve daha kapsamlı veri setlerinin kullanılmasını gerektirmektedir.

PNEC Türetimi Nasıl Çalışır?

PNEC türetimi, sistematik bir bilimsel süreçtir ve temel olarak çevresel kompartımanlara göre farklılık gösterir. Süreç, kimyasalın insan sağlığı ve ekosistem üzerindeki potansiyel etkilerini anlamak ve bu etkilerin önlenebileceği bir eşik değeri belirlemek üzerine kuruludur.

Çevresel Kompartımanlara Göre PNEC Türetimi:

• Tatlı Su Ortamı (PNEC_freshwater): Genellikle balıklar, su omurgasızları ve algler üzerindeki toksisite testlerinden elde edilen en hassas NOEC/LOEC değerleri kullanılır. Bu değerlere, türler arası değişkenlik ve deney koşulları için güvenlik faktörleri uygulanarak PNEC_freshwater elde edilir.
• Deniz Suyu Ortamı (PNEC_marine): Benzer şekilde, deniz organizmaları üzerindeki test sonuçları kullanılır ve uygun güvenlik faktörleri ile PNEC_marine türetilir.
• Toprak Ortamı (PNEC_soil): Toprak organizmaları (örneğin, toprak solucanları, mikroorganizmalar) ve bitkiler üzerindeki toksisite verileri kullanılır.
• Sediman Ortamı (PNEC_sediment): Sediman organizmaları üzerindeki testler temel alınır.
• Atık Su Arıtma Tesisi (PNEC_wwtp): Mikroorganizmalar üzerindeki etkileri değerlendirilir.

2025 Güncel Yaklaşımlar ve Gelişmeler:

• QSAR (Nicel Yapı-Aktivite İlişkileri) Modelleri: Veri eksikliği olan durumlarda, kimyasalın yapısına dayanarak toksisite tahmini yapan QSAR modellerinin kullanımı artmaktadır. 2025 itibarıyla bu modellerin doğruluğu ve güvenilirliği önemli ölçüde geliştirilmiştir.
• Mekanizma Bazlı Toksikoloji (MBDT): Kimyasalın etki mekanizmasını anlamaya yönelik çalışmalar, daha doğru risk değerlendirmeleri ve dolayısıyla daha güvenilir PNEC değerleri türetilmesine olanak tanır.
• Bütünleşik Test Stratejileri (IATA): Farklı test yöntemlerini ve veri kaynaklarını bir araya getiren stratejiler, daha az hayvan deneyi ile daha kapsamlı sonuçlar elde etmeyi hedefler.
• Çevresel İzleme Verilerinin Entegrasyonu: Gerçek saha gözlem verilerinin, modelleme ve laboratuvar verileriyle birlikte kullanılması, PNEC değerlerinin çevresel gerçeklikle daha uyumlu hale gelmesini sağlar.

PNEC türetimi, Risk Karakterizasyonu aşamasında kullanılan bir parametredir. Bu aşamada, maruziyet tahmini (PEC - Predicted Environmental Concentration) ile PNEC karşılaştırılır. Eğer PEC/PNEC oranı 1'den küçükse, risk kabul edilebilir düzeydedir. Eğer 1'den büyükse, risk yönetimi önlemleri gereklidir.

Yasal Zorunluluklar ve Mevzuat

Türkiye'de kimyasal maddelerin güvenli kullanımı ve çevresel etkilerinin yönetimi, bir dizi yasal düzenleme ile güvence altına alınmıştır. 2025 yılı itibarıyla, bu düzenlemeler uluslararası standartlarla uyumlu hale gelmiş ve daha sıkı denetim mekanizmaları öngörmektedir.

Temel Yasal Düzenlemeler:

• 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu: İşverenlerin, çalışanların sağlığını ve güvenliğini sağlamakla yükümlü olduğunu belirten temel kanundur. Kimyasal risklerin belirlenmesi, değerlendirilmesi ve kontrol altına alınması bu kanun kapsamında zorunludur.
• Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Rehberi (2023 tarihli güncel versiyonlar): Bu rehber, kimyasal maddelerin sınıflandırılması, etiketlenmesi, Güvenlik Bilgi Formlarının (GBF) hazırlanması ve kimyasal risklerin değerlendirilmesi süreçlerine dair detaylı hükümler içerir. PNEC türetimi, özellikle çevresel risk değerlendirmelerinin bir parçası olarak bu rehberde dolaylı olarak ele alınır.
• Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Tarafından Yayımlanan Yönetmelikler: Kimyasalların çevreye zararlarını önlemeye yönelik çeşitli yönetmelikler bulunmaktadır. Örneğin, 2025 itibarıyla güncellenen 'Kimyasalların Kaydı, Değerlendirilmesi, İzni ve Kısıtlanması Hakkında Yönetmelik' (KKDİK) benzeri düzenlemeler, kimyasal maddelerin piyasaya arzı öncesinde detaylı risk değerlendirmelerini zorunlu kılar ve bu değerlendirmelerde PNEC gibi çevresel eşik değerlerin kullanılması esastır.
• Tehlikeli Maddelerin ve Karışımların Sınıflandırılması, Etiketlenmesi ve Ambalajlanması Hakkında Yönetmelik (SEA Yönetmeliği): Kimyasal maddelerin tehlikeli özelliklerinin belirlenmesi ve bu özelliklere uygun etiketleme ve ambalajlama yapılmasını sağlar.

2025 Güncel Mevzuat Yansımaları:

• Artan Veri Gereksinimleri: Yeni kimyasalların ruhsatlandırılması ve mevcutların yeniden değerlendirilmesinde, daha kapsamlı ekotoksikolojik ve çevresel kader verileri talep edilmektedir. Bu, daha güvenilir PNEC türetimi için zemin hazırlar.
• PBT ve vPvB (Çok Kalıcı ve Çok Biyobirikimli) Maddelerin Yönetimi: Bu tür maddeler için özel risk değerlendirme yaklaşımları ve daha düşük maruziyet limitleri belirlenmesi, PNEC türetiminde daha sıkı kriterlerin uygulanmasını gerektirir.
• Uluslararası Uyum: REACH gibi küresel düzenlemelerle daha fazla uyum sağlama çabaları, Türkiye'deki mevzuatı da etkilemekte ve PNEC türetimi metodolojilerinin uluslararası kabul görmüş standartlara paralel olmasını teşvik etmektedir.

İşverenler, özellikle kimyasal üretim, depolama veya kullanımı yapan işletmeler, bu yasal zorunlulukları yerine getirmek ve çalışanları ile çevreyi korumakla mükelleftir.

Kimler İçin Gereklidir?

PNEC türetimi, doğrudan veya dolaylı olarak geniş bir yelpazedeki işletmeler ve sektörler için gereklilik arz eder. Temel olarak, kimyasal maddelerin üretimini, ithalatını, ihracatını, kullanımını veya bertarafını gerçekleştiren tüm paydaşlar bu süreçten etkilenir.

Başlıca Hedef Kitleler:

• Kimyasal Üreticileri ve İthalatçıları: Ürettikleri veya ithal ettikleri kimyasalların çevresel risklerini değerlendirmek ve yasal gereklilikleri yerine getirmek zorundadırlar. Bu, REACH benzeri düzenlemeler kapsamında zorunludur.
• Kimyasal Kullanıcıları (Sanayi Tesisleri): Boya, deterjan, ilaç, tekstil, tarım kimyasalları gibi çeşitli sektörlerde kimyasal madde kullanan işletmeler, kullandıkları maddelerin çevresel etkilerini anlamalı ve risklerini yönetmelidir.
• Atık Yönetimi ve Arıtma Tesisleri: Atık suların ve katı atıkların bertarafı sırasında kimyasal maddelerin çevreye salınımını kontrol etmek için PNEC değerleri referans alınır.
• Çevre Danışmanlık Firmaları ve İSG Profesyonelleri: İşverenlere, kimyasal risk değerlendirmeleri konusunda danışmanlık hizmeti verirken PNEC türetimi metodolojilerine hakim olmaları gerekmektedir.
• Araştırma ve Geliştirme (Ar-Ge) Departmanları: Yeni kimyasallar geliştirirken veya mevcut kimyasalların çevresel etkilerini azaltma yöntemleri üzerinde çalışırken PNEC değerlerini dikkate alırlar.
• Kamu Kurumları ve Denetleyici Otoriteler: Çevresel düzenlemelerin oluşturulması ve denetlenmesi süreçlerinde PNEC verilerini kullanırlar.

2025'te Artan Gereklilikler:

2025 itibarıyla, sürdürülebilirlik raporlaması ve kurumsal sosyal sorumluluk uygulamalarının yaygınlaşmasıyla birlikte, PNEC türetimi ve çevresel risk değerlendirmeleri, işletmelerin marka itibarı ve paydaş ilişkileri açısından da önem kazanmıştır. Ayrıca, iklim değişikliği ve biyoçeşitlilik kaybı gibi küresel sorunlara yönelik artan hassasiyet, kimyasal risklerin daha kapsamlı değerlendirilmesini zorunlu kılmaktadır.

Avantajları ve Faydaları

PNEC türetimi, sadece yasal bir zorunluluk olmanın ötesinde, işletmelere ve çevreye pek çok önemli fayda sağlamaktadır. Bu süreç, kimyasal risklerin proaktif bir şekilde yönetilmesine olanak tanıyarak uzun vadeli sürdürülebilirlik ve güvenliğin temelini oluşturur.

İşletmeler İçin Avantajları:

• Yasal Uyumluluk: İlgili ulusal ve uluslararası mevzuata uyumu sağlayarak cezai yaptırımlardan ve itibar kaybından kaçınılmasını sağlar.
• Maliyet Tasarrufu: Çevresel felaketlerin önlenmesi, temizlik maliyetlerinin azaltılması ve kaynakların daha verimli kullanılması yoluyla uzun vadede maliyet tasarrufu sağlar.
• Risk Yönetimi: Kimyasal maddelerin potansiyel zararlı etkilerini önceden belirleyerek riskleri minimize eder, acil durum müdahale maliyetlerini düşürür.
• İtibar ve Marka Değeri: Çevreye duyarlı ve sorumlu bir işletme imajı oluşturarak müşteri sadakatini artırır ve yatırımcılar için cazibe merkezi haline gelir.
• Ürün Geliştirme: Daha güvenli ve çevre dostu alternatif kimyasalların geliştirilmesine teşvik eder, inovasyonu destekler.
• Rekabet Avantajı: Çevre standartlarına uyum, uluslararası pazarlara erişimde ve tedarik zincirlerinde önemli bir avantaj sağlar.

Çevre ve Toplum İçin Faydaları:

• Ekosistem Korunması: Su kaynakları, toprak ve biyoçeşitliliğin kimyasal kirlilikten korunmasına yardımcı olur.
• İnsan Sağlığının Korunması: Kimyasal maruziyetin azaltılması yoluyla toplum sağlığının iyileştirilmesine katkıda bulunur.
• Sürdürülebilir Kaynak Kullanımı: Doğal kaynakların korunmasına ve gelecek nesillerin ihtiyaçlarının karşılanmasına olanak tanır.

2025 itibarıyla, sürdürülebilirlik raporlamalarının ve çevresel, sosyal ve yönetişim (ESG) ilkelerinin giderek daha fazla önem kazanmasıyla birlikte, PNEC türetimi ve etkili kimyasal risk yönetimi, işletmelerin bütünsel performanslarının ayrılmaz bir parçası haline gelmiştir.