Kahramanmaraş e‑SDS Uzatılmış SDS: Kapsamlı Bilgilendirme Rehberi (2025)

Günümüz iş sağlığı ve güvenliği (İSG) ortamında, kimyasalların güvenli kullanımı ve yönetimi kritik bir öneme sahiptir. Özellikle tehlikeli kimyasalların iş yerlerinde yarattığı risklerin etkin bir şekilde belirlenmesi, değerlendirilmesi ve kontrol altına alınması, hem çalışanların sağlığını korumak hem de yasal mevzuata uyumu sağlamak açısından zorunludur. Bu bağlamda, e‑SDS uzatılmış Güvenlik Bilgi Formu (GBF), kimyasal risk değerlendirmesinin en önemli araçlarından biri haline gelmiştir. 2025 yılı itibarıyla REACH Tüzüğü'nün ve ilgili ulusal mevzuatın getirdiği güncellemelerle birlikte, e‑SDS'in rolü ve kapsamı daha da genişlemiştir. Bu rehber, bir KİMYASAL DEĞERLENDİRME UZMANI (KDU) olarak 15 yılı aşkın deneyimimle, e‑SDS'in ne olduğunu, neden bu kadar önemli olduğunu, yasal gerekliliklerini ve firmalar için sunduğu avantajları detaylı bir şekilde ele alacaktır. Hedef kitlemiz, kimyasal maddelerle çalışan veya bu maddelerin tedarik zincirinde yer alan tüm işletmeler, İSG profesyonelleri ve ilgili yöneticilerdir.

e‑SDS Uzatılmış SDS Nedir?

e‑SDS (extended Safety Data Sheet), yani uzatılmış Güvenlik Bilgi Formu (GBF), standart Güvenlik Bilgi Formu'na ek olarak, kimyasal maddenin kullanımına ilişkin ayrıntılı maruziyet senaryolarını içeren kapsamlı bir dokümandır. REACH Tüzüğü (Registration, Evaluation, Authorisation and Restriction of Chemicals) kapsamında, belirli tehlikeli kimyasallar için üretici veya ithalatçıların, bu kimyasalların güvenli kullanımını sağlamak amacıyla hazırlaması gereken bir belgedir. e‑SDS, sadece kimyasalın temel tehlikelerini değil, aynı zamanda bu tehlikelerin belirli kullanımlar altında nasıl kontrol edileceğine dair spesifik bilgileri de sunar.

2025 Yılı Güncel Durum: REACH Tüzüğü'ndeki güncellemeler ve AB'nin kimyasallar stratejisi doğrultusunda, e‑SDS'lerin içeriği daha da detaylandırılmıştır. Özellikle kimyasalın yaşam döngüsü boyunca ortaya çıkabilecek tüm risklerin değerlendirilmesi ve bu risklerin azaltılmasına yönelik önerilerin daha somut hale getirilmesi hedeflenmektedir. Türkiye'de de REACH'e paralel olarak geliştirilen KKDIK (Kimyasalların Kaydı, Değerlendirilmesi, İzni ve Kısıtlanması) Yönetmeliği'nin uygulanmasıyla birlikte, e‑SDS benzeri uzatılmış GBF'lerin önemi artmaktadır. 2025 itibarıyla, özellikle tehlikeli olarak sınıflandırılmış ve belirli eşiklerin üzerinde piyasaya arz edilen kimyasallar için e‑SDS'in hazırlanması ve ilgili taraflarla paylaşılması bir zorunluluktur.

e‑SDS'in temel bileşenleri şunlardır:

• Bölüm 1-15: Standart GBF içeriği (Kimlik, tehlikeler, bileşim, ilk yardım, yangınla mücadele, kaza sonucu yayılma, elleçleme ve depolama, kişisel koruma, fiziksel/kimyasal özellikler, kararlılık ve reaktivite, toksikolojik bilgiler, ekolojik bilgiler, bertaraf, nakliye, yasal düzenlemeler, diğer bilgiler).
• Ek (Annex): Bu bölüm, kimyasalın kullanımına özgü Maruziyet Senaryolarını (Exposure Scenarios - ES) içerir. Her bir maruziyet senaryosu, belirli bir kullanım için gerekli olan risk yönetimi önlemlerini (Risk Management Measures - RMM) ve operasyonel koşulları (Operational Conditions - OC) detaylandırır.

e‑SDS Uzatılmış SDS Nasıl Çalışır?

e‑SDS, kimyasalın güvenli kullanımını sağlamak için bir köprü görevi görür. Üretici veya ithalatçı, kimyasalın tehlikelerini ve bu tehlikelerin belirli kullanım koşulları altında nasıl yönetileceğini detaylı bir şekilde analiz eder. Bu analiz, kimyasalın tüm yaşam döngüsü boyunca (üretim, ithalat, dağıtım, profesyonel ve endüstriyel kullanım, son kullanıcıya ulaşım ve bertaraf) olası maruziyetleri kapsar.

Çalışma Prensibi:

1. Kimyasal Kaydı ve Değerlendirmesi: Üretici/ithalatçı, REACH/KKDIK kapsamında kimyasalı kaydederken, kimyasalın tehlikelerini ve risklerini değerlendirir.
2. Maruziyet Senaryolarının Geliştirilmesi: Kimyasalın piyasaya arz edildiği her bir kullanım alanı (örneğin, bir boya üretiminde çözücü olarak, bir temizlik ürününün bileşeni olarak vb.) için ayrı maruziyet senaryoları oluşturulur. Bu senaryolar, kimyasalın hangi miktarda, hangi sıklıkta, hangi sıcaklıkta, hangi havalandırma koşullarında ve hangi kişisel koruyucu ekipmanlarla kullanılacağını belirler.
3. Risk Yönetimi Önlemleri (RMM) ve Operasyonel Koşullar (OC): Her maruziyet senaryosu için, çalışanların, tüketicilerin ve çevrenin kimyasala maruz kalmasını en aza indirecek operasyonel koşullar ve risk yönetimi önlemleri tanımlanır.
4. GBF'ye Entegrasyon: Bu maruziyet senaryoları, standart GBF'nin sonuna eklenir. Böylece, kimyasalı kullanan her taraf, kendi kullanımına uygun olan maruziyet senaryosunu bulabilir ve belirtilen RMM ile OC'leri uygulayarak güvenli çalışmayı sağlayabilir.

2025 Yılı Güncel Uygulamalar: Dijitalleşmenin artmasıyla birlikte, e‑SDS'lerin elektronik ortamda paylaşılması ve yönetilmesi daha yaygın hale gelmiştir. Ayrıca, veri tabanları aracılığıyla e‑SDS'lere daha kolay erişim sağlanmakta ve güncellemeler hızla kullanıcılara ulaştırılmaktadır. ECHA (Avrupa Kimyasallar Ajansı) gibi kurumlar, e‑SDS hazırlama rehberlerini ve araçlarını sürekli güncelleyerek firmalara destek olmaktadır.

Yasal Zorunluluklar ve Mevzuat

e‑SDS uzatılmış SDS, Türkiye'de Kimyasalların Kaydı, Değerlendirilmesi, İzni ve Kısıtlanması Hakkında Yönetmelik (KKDIK) ve Avrupa Birliği'nin REACH Tüzüğü kapsamında yasal bir zorunluluktur. Bu zorunluluk, belirli koşulları taşıyan kimyasallar için geçerlidir.

Temel Yasal Dayanaklar ve Zorunluluklar (2025 İtibarıyla):

• KKDIK Yönetmeliği: (Madde 13, Madde 14, Madde 15 ve ilgili ekler) Tehlikeli olarak sınıflandırılmış ve yılda 10 tondan fazla üretilen veya ithal edilen kimyasallar için e‑SDS hazırlanması zorunludur.
• REACH Tüzüğü (EC No 1907/2006): Belirli eşiklerin üzerindeki tehlikeli maddeler için e‑SDS zorunludur.
• 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu: İşverenlerin, işyerinde kullanılan kimyasalların tehlikelerini değerlendirme ve çalışanları bilgilendirme yükümlülüğünü içerir. e‑SDS, bu yükümlülüğün yerine getirilmesinde kritik bir rol oynar.
• Tehlikeli Maddelerin ve Karışımların Sınıflandırılması, Etiketlenmesi ve Ambalajlanması Hakkında Yönetmelik (SEA): Kimyasalların sınıflandırılması ve etiketlenmesi ile ilgili hükümler, e‑SDS'in temelini oluşturur.

Kimler İçin Gereklidir?

• Üreticiler ve İthalatçılar: Kimyasal maddeyi Türkiye veya AB pazarına sunan firmalar.
• Alt Kullanıcılar (Downstream Users): Üretici veya ithalatçıdan temin ettikleri kimyasalları kendi üretim süreçlerinde kullanan firmalar. Bu firmalar, aldıkları e‑SDS'teki maruziyet senaryolarını kendi kullanımlarına uyarlamakla yükümlüdür.
• Tedarik Zincirindeki Diğer Taraflar: Kimyasalların depolanması, taşınması ve dağıtımında yer alan tüm aktörler.

2025 Yılı Mevzuat Güncellemeleri: KKDIK Yönetmeliği'nin tam olarak yürürlüğe girmesiyle birlikte, e‑SDS benzeri uzatılmış GBF'lerin içeriği ve formatı ile ilgili daha detaylı kılavuzlar ve düzenlemeler beklenmektedir. Firmaların, güncel mevzuat değişikliklerini yakından takip etmesi büyük önem taşımaktadır.

Avantajları ve Faydaları

e‑SDS uzatılmış SDS, sadece yasal bir zorunluluk olmakla kalmayıp, firmalara önemli operasyonel ve stratejik avantajlar da sunar. Kimyasalların güvenli yönetimini sağlayarak iş sağlığı ve güvenliği performansını artırır.

Avantajlar ve Faydalar:

• Gelişmiş Risk Yönetimi: Kimyasalın spesifik kullanım senaryolarına yönelik detaylı bilgiler sunarak, risklerin daha doğru bir şekilde belirlenmesini ve kontrol önlemlerinin etkin bir şekilde uygulanmasını sağlar.
• Yasal Uyumluluk: REACH ve KKDIK gibi uluslararası ve ulusal mevzuata tam uyum sağlayarak, olası cezai yaptırımlardan kaçınılmasına yardımcı olur.
• Çalışan Güvenliği: Çalışanların maruz kalabileceği riskler hakkında ayrıntılı bilgi ve koruyucu önlemler sunarak, iş kazaları ve meslek hastalıkları riskini azaltır.
• Ürün Güvenliği: Kimyasalın tüm yaşam döngüsü boyunca güvenli kullanımını garanti altına alarak, hem çalışanların hem de son kullanıcıların sağlığını korur.
• İş Sürekliliği: İş kazaları ve çevresel olayların önlenmesi, üretim süreçlerinin kesintisiz devam etmesini sağlar.
• Kurumsal İtibar: Güvenli çalışma ortamı ve çevreye duyarlı yaklaşımlar, firmanın kurumsal itibarını ve marka değerini yükseltir.
• Maliyet Etkinliği: Kazalar, hastalıklar ve yasal sorunlar nedeniyle ortaya çıkabilecek dolaylı ve doğrudan maliyetleri minimize eder.
• Tedarik Zinciri Şeffaflığı: Kimyasalın güvenli kullanımı hakkında tüm tedarik zinciri paydaşlarına net bilgiler sunar.

2025 Yılında Öne Çıkan Faydalar: Sürdürülebilirlik ve yeşil kimya uygulamalarının önem kazandığı 2025 yılında, e‑SDS'ler kimyasalların çevresel etkilerini de daha detaylı ele alarak firmaların çevresel performanslarını iyileştirmelerine katkı sağlar. Ayrıca, dijitalleşen dünyada veri güvenliği ve hızlı bilgi akışı açısından da firmalara önemli avantajlar sunar.