Samsun DNEL/PNEC Türetimi ve Risk Değerlendirme: Güvenli Kimyasal Kullanımın Anahtarı

Günümüzün karmaşık endüstriyel ortamlarında, kimyasalların güvenli kullanımı iş sağlığı ve güvenliğinin (İSG) en kritik unsurlarından biridir. DNEL (Türetilmiş En Düşük Etki Seviyesi) ve PNEC (Öngörülen Etkisiz Konsantrasyon) türetimi ile kimyasal risk değerlendirmesi, bu güvenliğin temelini oluşturur. Bu süreç, insan sağlığı ve çevre üzerindeki potansiyel olumsuz etkileri öngörmeyi, değerlendirmeyi ve kontrol altına almayı amaçlar. Özellikle 2025 yılı itibarıyla güncellenen mevzuat ve bilimsel yaklaşımlar doğrultusunda, bu değerlendirmelerin önemi daha da artmıştır. Bu rehber, KİMYASAL DEĞERLENDİRME UZMANI (KDU) perspektifiyle, DNEL/PNEC türetimi ve risk değerlendirmesinin ne olduğunu, nasıl yapıldığını, yasal zorunluluklarını ve sunduğu avantajları detaylı bir şekilde ele alacaktır. Hedef kitlemiz; kimyasal üreten, ithal eden, kullanan veya bu kimyasallarla ilgili riskleri yönetmekle yükümlü tüm işletmeler, İSG profesyonelleri ve ilgili paydaşlardır.

DNEL/PNEC Türetimi ve Risk Değerlendirme Nedir?

DNEL (Derived No-Effect Level) ve PNEC (Predicted No-Effect Concentration), kimyasal maddelerin insan sağlığı ve çevre üzerindeki potansiyel etkilerini değerlendirmek için kullanılan temel kavramlardır. Bu iki değer, kimyasalların güvenli kullanım sınırlarını belirlemede kritik rol oynar.

• DNEL (Türetilmiş En Düşük Etki Seviyesi): Bir kimyasal maddenin, maruz kalan insan popülasyonunda (işçiler, genel halk, çocuklar vb.) gözlemlenebilir olumsuz bir etkiye neden olmayacağı düşünülen maruziyet seviyesidir. Bu seviye, toksikolojik çalışmalarından elde edilen veriler kullanılarak, belirsizlik faktörleri uygulanarak türetilir.
• PNEC (Öngörülen Etkisiz Konsantrasyon): Bir kimyasal maddenin, çevredeki çeşitli kompartımanlarda (su, toprak, hava, tortul vb.) yaşayan organizmalar üzerinde olumsuz bir etkiye neden olmayacağı düşünülen konsantrasyon seviyesidir. Çevresel toksikoloji verileri ve ekosistem özelliklerine göre hesaplanır.

Risk Değerlendirmesi ise, bir kimyasal maddenin tehlikeli özelliklerinin belirlenmesi, maruziyetin değerlendirilmesi ve DNEL/PNEC gibi güvenli seviyelerle karşılaştırılarak potansiyel riskin ortaya konmasıdır. 2025 itibarıyla, bu değerlendirmeler sadece mevcut kimyasalları değil, aynı zamanda yeni geliştirilen veya ithal edilen maddeleri de kapsayacak şekilde genişlemiştir. Kimyasal değerlendirme uzmanları, bu süreçlerde bilimsel titizlik ve mevzuat uyumluluğunu ön planda tutar.

DNEL/PNEC Türetimi ve Risk Değerlendirme Nasıl Çalışır?

DNEL ve PNEC türetimi, karmaşık ve veri odaklı bir süreçtir. Genel adımları şu şekildedir:

1. Kimyasal Maddenin Tehlikeli Özelliklerinin Belirlenmesi:

• Maddenin fiziksel, kimyasal ve toksikolojik (insan sağlığına etkileri) ile ekotoksikolojik (çevreye etkileri) verileri toplanır.
• Bu veriler, uluslararası kabul görmüş sınıflandırma ve etiketleme sistemlerine (örneğin, GHS - Küresel Uyumlu Sistem) göre değerlendirilir.

2. Maruziyet Senaryolarının Oluşturulması:

• Maddenin kullanım ömrü boyunca (üretim, depolama, taşıma, kullanım, bertaraf) insan sağlığı ve çevre için potansiyel maruziyet yolları (solunum, deri teması, yutma) ve senaryoları belirlenir.
• Her senaryo için maruziyet seviyeleri (örneğin, havadaki konsantrasyon, deri üzerine temas miktarı) tahmin edilir veya ölçülür.

3. DNEL Türetimi (İnsan Sağlığı İçin):

• Toksikolojik çalışmalarından elde edilen en düşük etkili doz (LOAEL) veya en düşük gözlemlenen etki seviyesi (NOAEL) gibi kritik veriler kullanılır.
• Bu verilere, türler arası farklılıkları (insandan hayvana geçiş) ve bireyler arası farklılıkları (yaş, cinsiyet, hassasiyet) hesaba katan belirsizlik faktörleri (güvenlik faktörleri) uygulanır.
• Farklı maruziyet yolları (solunum, deri), farklı popülasyon grupları (işçi, genel halk) ve farklı maruziyet süreleri (akut, kronik) için ayrı DNEL değerleri hesaplanır.

4. PNEC Türetimi (Çevre İçin):

• Ekotoksikolojik çalışmalardan elde edilen en düşük etkili konsantrasyon (LOEC) veya en düşük etkisiz konsantrasyon (NOEC) gibi veriler kullanılır.
• Bu verilere, farklı türler arasındaki hassasiyet farklılıklarını ve çalışma koşullarındaki belirsizlikleri hesaba katan çevresel belirsizlik faktörleri uygulanır.
• Su, toprak, hava, tortul gibi farklı çevresel kompartımanlar için ayrı PNEC değerleri hesaplanır.

5. Risk Karakterizasyonu:

• Hesaplanan maruziyet seviyeleri, türetilen DNEL ve PNEC değerleri ile karşılaştırılır.
• Eğer maruziyet seviyesi, DNEL veya PNEC değerinin altındaysa, risk kabul edilebilir düzeydedir (Risk Karakterizasyon Oranı - RCR ≤ 1).
• Eğer maruziyet seviyesi, DNEL veya PNEC değerinin üzerindeyse, risk kabul edilemezdir ve ek risk azaltıcı önlemlerin alınması gereklidir (RCR > 1).

2025 itibarıyla, bu süreçlerde ileri düzey modelleme teknikleri ve veri tabanları (örneğin, ECHA'nın kimyasal verileri) daha yoğun kullanılmaktadır.

Yasal Zorunluluklar ve Mevzuat

Kimyasal risklerin yönetimi, ulusal ve uluslararası düzeyde sıkı yasal düzenlemelere tabidir. Türkiye'de bu alandaki temel yasal çerçeve şu şekildedir:

Türkiye'deki Mevzuat:

• 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu: İşverenlerin, çalışanların sağlığı ve güvenliğini sağlamakla yükümlü olduğunu belirtir. Kimyasal maddelerin risklerinin değerlendirilmesi ve gerekli önlemlerin alınması bu kanunun temel gerekliliklerindendir.
• Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik (2017/21778): Bu yönetmelik, kimyasal maddelerin işyerlerinde kullanımına ilişkin detaylı hükümleri içerir. Tehlikeli kimyasalların risklerinin belirlenmesi, değerlendirilmesi ve kontrolü için adım adım bir rehber sunar. Özellikle REACH (Registration, Evaluation, Authorisation and Restriction of Chemicals) düzenlemelerine paralel olarak, kimyasal maddelerin güvenli kullanım bilgilerinin (güvenlik bilgi formları - GBF) sağlanması ve bu bilgilere dayanarak risk değerlendirmesi yapılması zorunludur.
• Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Mevzuatı: Çevresel risklerin değerlendirilmesi ve kimyasal maddelerin çevreye etkilerinin kontrolü ile ilgili yönetmelikler de bulunmaktadır.

Uluslararası Standartlar ve Entegrasyon:

• ISO 45001:2018 (İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemleri): Bu standart, kuruluşların kimyasal riskler dahil olmak üzere tüm iş sağlığı ve güvenliği risklerini sistematik olarak yönetmeleri için bir çerçeve sunar. DNEL/PNEC türetimi ve risk değerlendirmesi, ISO 45001'in gerektirdiği risk değerlendirme ve kontrol mekanizmalarının önemli bir parçasıdır.
• REACH Tüzüğü (Avrupa Birliği): Türkiye'deki mevzuat, büyük ölçüde REACH tüzüğünden etkilenmiştir. REACH, kimyasal maddelerin üreticileri ve ithalatçıları için kayıt, değerlendirme, yetkilendirme ve kısıtlama süreçlerini zorunlu kılar. Bu süreçlerin temelinde DNEL ve PNEC değerlerinin türetilmesi yatar. 2025 yılı itibarıyla REACH ve benzeri küresel düzenlemelerdeki güncellemeler, Türkiye'deki uygulamaları da etkilemeye devam etmektedir.

İşverenler, bu yasal düzenlemelere uyum sağlamak ve çalışanların sağlığını, çevreyi korumak için profesyonel destek almalıdır.

Kimler İçin Gereklidir?

DNEL/PNEC türetimi ve risk değerlendirmesi, kimyasal maddelerle ilgili faaliyet gösteren çok çeşitli sektörler ve kuruluşlar için gereklidir. Başlıca hedef kitleler şunlardır:

• Kimyasal Üreticileri ve İthalatçıları: Ürettikleri veya ithal ettikleri kimyasal maddelerin insan sağlığı ve çevre üzerindeki etkilerini bilimsel olarak değerlendirmek ve bu bilgileri güvenlik bilgi formları aracılığıyla yaymakla yükümlüdürler.
• Kimyasal Madde Kullanıcıları (İşletmeler): İşyerlerinde kullandıkları kimyasal maddelerin tehlikelerini ve maruziyet risklerini değerlendirmeli, DNEL/PNEC değerlerini dikkate alarak uygun kontrol önlemlerini belirlemelidirler. Bu, üretimden temizliğe kadar tüm süreçleri kapsar.
• İş Sağlığı ve Güvenliği Profesyonelleri: İSG uzmanları, risk değerlendirmelerini yapmak, yasal uyumluluğu sağlamak ve işverenlere danışmanlık vermek için bu süreçlere hakim olmalıdır.
• Çevre Danışmanları: Kimyasal maddelerin çevresel etkilerinin değerlendirilmesi ve önlenmesi konusunda uzmanlık sağlarlar.
• Ürün Güvenliği Sorumluları: Ürünlerin güvenli kullanımını sağlamak amacıyla kimyasal risk analizlerini yürütürler.
• Ar-Ge Departmanları: Yeni kimyasallar geliştirilirken veya mevcut ürünlerde değişiklik yapılırken potansiyel risklerin erken aşamada belirlenmesi için bu değerlendirmelerden faydalanırlar.

Kısacası, bir kimyasal maddeyi pazara sunan, kullanan veya yöneten her türlü tüzel veya gerçek kişi için bu değerlendirmeler zorunlu ve hayati öneme sahiptir.

Avantajları ve Faydaları

DNEL/PNEC türetimi ve risk değerlendirmesinin doğru ve kapsamlı bir şekilde yapılması, işletmelere ve topluma pek çok avantaj sağlar:

• Artan İşçi Sağlığı ve Güvenliği: Çalışanların kimyasal maruziyetlerinin güvenli seviyelerde tutulmasını sağlayarak meslek hastalıkları ve iş kazası riskini azaltır.
• Çevresel Koruma: Kimyasal maddelerin çevreye zarar verme potansiyelini minimize ederek ekosistemlerin korunmasına katkıda bulunur.
• Yasal Uyumluluk ve Cezalardan Kaçınma: İlgili mevzuata uyum sağlayarak ağır idari para cezaları, faaliyet durdurma gibi yaptırımlardan kaçınılmasını sağlar.
• Maliyet Tasarrufu: İş kazaları ve meslek hastalıklarının neden olduğu doğrudan (tedavi, tazminat) ve dolaylı (üretim kaybı, itibar zedelenmesi) maliyetleri azaltır.
• İtibar ve Kurumsal Sosyal Sorumluluk: Güvenli çalışma ortamı ve çevreye duyarlı yaklaşımlar, şirketin itibarını artırır ve kurumsal sosyal sorumluluk bilincini pekiştirir.
• Pazar Erişimi ve Rekabet Gücü: Özellikle uluslararası pazarlarda, kimyasal güvenlik standartlarına uyum, ürünlerin kabul görmesi ve rekabet avantajı sağlar.
• Daha İyi Ürün Tasarımı ve İnovasyon: Risk değerlendirmesi süreci, daha güvenli alternatif kimyasalların veya süreçlerin geliştirilmesini teşvik eder.
• Bilimsel Temelli Karar Alma: Veriye dayalı ve bilimsel bir süreç olduğu için, risk yönetimi kararlarının rasyonel ve etkili olmasını sağlar.