Zonguldak DNEL Türetimi: Kimyasal Güvenliğin Temel Taşı (2025 Güncel)

Türkiye'nin önde gelen İş Sağlığı ve Güvenliği (İSG) uzmanları olarak, kimyasal maddelerin insan sağlığı ve çevre üzerindeki potansiyel etkilerini anlamak ve yönetmek, günümüz iş dünyasının en kritik sorumluluklarından biridir. Bu bağlamda, 2025 itibarıyla yürürlükte olan güncel mevzuat ve uluslararası standartlar çerçevesinde, DNEL (Derived No-Effect Level - Türetilmiş Etkisiz Seviye) türetimi, kimyasal risk değerlendirmesinin vazgeçilmez bir parçası haline gelmiştir. Kimyasal Değerlendirme Uzmanı (KDU) olarak 15 yılı aşkın deneyimimizle, DNEL'in ne olduğunu, neden bu kadar önemli olduğunu, yasal gerekliliklerini ve uygulama süreçlerini detaylı bir şekilde ele alacağız. Amacımız, firmaların hem çalışanlarının hem de genel kamuoyunun sağlığını en üst düzeyde korumasına yardımcı olmaktır. Bu rehber, özellikle kimyasal maddelerle çalışan veya bu maddeleri üreten/ithal eden firmalar için kritik önem taşımaktadır.

DNEL Türetimi Nedir?

DNEL, bir kimyasal maddenin, insan sağlığı üzerinde olumsuz bir etki yaratması beklenmeyen maruziyet seviyesini ifade eder. Bu seviye, bilimsel verilere ve toksikolojik çalışmalara dayanarak, farklı maruziyet yolları (solunum, deri, ağız yoluyla) ve farklı popülasyon grupları (işçiler, genel halk, hassas gruplar) için ayrı ayrı belirlenir. DNEL türetimi, kimyasal maddelerin güvenli kullanımını sağlamak amacıyla gerçekleştirilen kapsamlı bir risk değerlendirme sürecinin temel adımlarından biridir. 2025 itibarıyla, REACH Tüzüğü (Registration, Evaluation, Authorisation and Restriction of Chemicals) gibi uluslararası düzenlemelerin yanı sıra, Türkiye'deki ilgili mevzuat da kimyasal risklerin etkin bir şekilde yönetilmesi için DNEL kavramına büyük önem vermektedir. DNEL, bir kimyasalın güvenli sınırlarını belirleyerek, hem işyerinde hem de çevresel maruziyetlerde alınması gereken önlemlerin temelini oluşturur.

• Amaç: İnsan sağlığına zarar vermeyen en yüksek maruziyet seviyesini belirlemek.
• Temel Alınanlar: Toksikolojik veriler, doz-yanıt ilişkileri, NOAEL/LOAEL değerleri (Gözlemlenen En Yüksek Etkisiz Doz / Gözlemlenen En Düşük Toksik Doz).
• Hedef Kitle: İşçiler, genel halk, çocuklar, yaşlılar gibi farklı popülasyon grupları.
• Maruziyet Yolları: Solunum, deri, ağız yoluyla.

2025 güncel bilgiler ışığında, DNEL türetimi sadece bir yasal zorunluluk olmanın ötesinde, sorumlu kimyasal yönetiminin ve sürdürülebilir iş uygulamalarının bir göstergesi olarak kabul edilmektedir. Firmaların, kimyasal maddelerin risklerini doğru bir şekilde değerlendirmesi ve bu riskleri kabul edilebilir seviyelere indirmesi gerekmektedir.

DNEL Türetimi Nasıl Çalışır? (2025 Süreci)

DNEL türetimi süreci, oldukça teknik ve veri odaklı bir çalışmadır. 2025 itibarıyla bu süreç, uluslararası standartlara (ISO 45001 gibi) ve güncel mevzuata tam uyumlu olarak yürütülmektedir. Temel adımlar şu şekildedir:

1. Toksikolojik Veri Toplama: Kimyasal maddeye ilişkin mevcut tüm toksikolojik verilerin (akut toksisite, kronik toksisite, genotoksisite, karsinojenite, reprotoksisite vb.) toplanması ve değerlendirilmesi.
2. Etki Sınıflandırması: Elde edilen verilere göre, maddenin insan sağlığı üzerindeki potansiyel etkilerinin belirlenmesi.
3. Doz-Yanıt Analizi: Toksikolojik verilerin analiz edilerek, doz ile ortaya çıkan etki arasındaki ilişkinin kurulması. Bu aşamada genellikle NOAEL (No Observed Adverse Effect Level) veya LOAEL (Lowest Observed Adverse Effect Level) değerleri kullanılır.
4. Güvenlik Faktörlerinin (Belirsizlik Faktörleri) Uygulanması: NOAEL/LOAEL değerlerinin insan popülasyonuna genellenmesinde ortaya çıkan belirsizlikleri gidermek için çeşitli güvenlik faktörleri (türler arası farklılıklar, bireysel farklılıklar, çalışma süresi, veri kalitesi vb.) uygulanır. Bu faktörler, bilimsel ve istatistiksel yöntemlerle belirlenir.
5. Maruziyet Senaryolarının Tanımlanması: Farklı popülasyon gruplarının (işçiler, genel halk) kimyasal maddeye maruz kalabileceği tüm olası senaryoların (üretim, kullanım, depolama, taşıma, bertaraf vb.) ve bu maruziyet yollarının (solunum, deri) detaylı bir şekilde tanımlanması.
6. Maruziyet Tahmini: Tanımlanan senaryolara göre, her bir maruziyet yolu için maruziyet seviyelerinin (örneğin, mg/m³ solunum, mg/kg vücut ağırlığı/gün deri) hesaplanması veya tahmin edilmesi.
7. DNEL Değerinin Türetilmesi: Güvenlik faktörleri uygulanmış NOAEL/LOAEL değerlerinin, ilgili maruziyet senaryolarına göre belirlenen maruziyet tahminleriyle karşılaştırılarak, her bir popülasyon grubu ve maruziyet yolu için nihai DNEL değerinin hesaplanması.

2025 güncel uygulamalarda, bu süreç genellikle REACH Uyumlu Kimyasal Güvenlik Raporu (Chemical Safety Report - CSR) kapsamında gerçekleştirilir. Elde edilen DNEL değerleri, kimyasal maddenin Güvenlik Bilgi Formu'nda (GBF) yer alır ve risk yönetimi önlemlerinin belirlenmesinde temel oluşturur.

Yasal Zorunluluklar ve Mevzuat (2025)

Türkiye'de kimyasal maddelerin güvenli kullanımı ve yönetimi, çeşitli yasal düzenlemelerle güvence altına alınmıştır. 2025 itibarıyla bu mevzuat, uluslararası standartlarla daha da entegre hale gelmiştir.

• 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu: Genel iş sağlığı ve güvenliği prensiplerini belirler. İşverenlerin, kimyasal maddelerin risklerini değerlendirme ve çalışanları koruma yükümlülüğünü ortaya koyar.
• Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği: Bu yönetmelik, kimyasal maddelerin işyerinde kullanımı, depolanması, taşınması ve bertarafı ile ilgili spesifik gereklilikleri detaylandırır. Risk değerlendirmesi, kimyasal güvenlik bilgi formlarının (GBF) hazırlanması ve sunulması gibi konuları kapsar. DNEL değerlerinin GBF'lerde yer alması ve risk değerlendirmelerinde kullanılması bu yönetmelik kapsamında zorunludur.
• REACH Tüzüğü (Avrupa Birliği Mevzuatı): Türkiye'deki mevzuat, büyük ölçüde AB REACH Tüzüğü'nden esinlenerek hazırlanmıştır. REACH, kimyasal maddelerin tescili, değerlendirilmesi, yetkilendirilmesi ve kısıtlanması süreçlerini düzenler. DNEL türetimi, REACH kapsamında zorunlu bir değerlendirme adımıdır ve Türkiye'deki firmalar da ihraç ettikleri veya ithal ettikleri kimyasallar için bu gereklilikleri yerine getirmek durumundadır.
• Uluslararası Standartlar (ISO 45001:2018): ISO 45001 İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemleri standardı, kuruluşların kimyasal riskler de dahil olmak üzere tüm iş sağlığı ve güvenliği risklerini sistematik olarak yönetmelerini teşvik eder. DNEL türetimi, bu standardın gerektirdiği risk değerlendirme ve kontrol önlemleri aşamasında kritik bir rol oynar.

2025 güncel mevzuat gereğince, kimyasal maddeleri piyasaya arz eden veya kullanan tüm işletmelerin, ilgili kimyasallar için DNEL değerlerini türetmesi ve bu değerleri kullanarak risk değerlendirmesi yapması yasal bir zorunluluktur. Bu süreç, kimyasal güvenlik raporlarının (CSR) hazırlanmasını da kapsayabilir.

Kimler İçin Gereklidir? (2025 Perspektifi)

DNEL türetimi, geniş bir yelpazedeki işletmeler ve paydaşlar için gereklidir. 2025 itibarıyla bu gereklilik, kimyasal madde döngüsünün her aşamasında karşımıza çıkmaktadır:

• Kimyasal Üreticileri ve İthalatçıları: Kendi ürettikleri veya piyasaya ithal ettikleri kimyasal maddeler için REACH Tüzüğü ve ulusal mevzuat gereği DNEL türetmek ve bunu Kayıt Dosyası (Registration Dossier) ve Kimyasal Güvenlik Raporu (CSR) içinde sunmak zorundadırlar.
• Kimyasal Madde Formülatörleri: Farklı kimyasalları karıştırarak yeni ürünler oluşturan firmalar da, nihai ürünlerinin bileşenlerinin DNEL değerlerini dikkate alarak kendi ürünlerinin risklerini değerlendirmelidir.
• İşyerinde Kimyasal Madde Kullanan İşletmeler: Üretim, bakım, temizlik gibi çeşitli faaliyetlerde kimyasal madde kullanan tüm işyerleri, bu maddelerin GBF'lerindeki DNEL değerlerini kullanarak işçilerin maruziyetini değerlendirmeli ve kabul edilebilir sınırlar içinde tutmak için gerekli önlemleri almalıdır. Bu, 6331 sayılı Kanun'un temel bir gereğidir.
• İş Sağlığı ve Güvenliği Uzmanları (İSG Uzmanları) ve Kimyasal Değerlendirme Uzmanları (KDU): Bu profesyoneller, işletmelerin DNEL türetimi süreçlerini gerçekleştirmelerine veya mevcut DNEL değerlerini kullanarak risk değerlendirmesi yapmalarına destek olurlar.
• Çalışanlar: DNEL değerleri, çalışanların maruz kalabileceği risklerin belirlenmesinde ve bu risklere karşı alınacak koruyucu önlemlerin etkinliğinin gösterilmesinde dolaylı olarak rol oynar.
• Çevre ve Halk Sağlığı Yetkilileri: Çevresel DNEL değerleri (eğer türetilmişse), çevresel risk değerlendirmeleri ve kamu sağlığının korunması için kullanılır.

2025 güncel uygulamalarda, özellikle REACH uyumlu raporlamada, DNEL türetimi ve ilgili maruziyet senaryolarının detaylı bir şekilde sunulması, kimyasal güvenliğin şeffaf bir şekilde yönetildiğinin kanıtı olarak kabul edilmektedir.

Avantajları ve Faydaları (2025 İtibarıyla)

DNEL türetimi ve bu değerlerin doğru kullanımı, işletmeler ve toplum için önemli avantajlar sağlamaktadır:

• Artan İşçi Sağlığı ve Güvenliği: En belirgin fayda, çalışanların kimyasal maddelere maruziyetinin güvenli seviyelerde tutulmasıdır. Bu, meslek hastalıkları ve iş kazalarının önlenmesine doğrudan katkı sağlar.
• Yasal Uyumluluk: 6331 sayılı Kanun, Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği ve uluslararası düzenlemelerle uyumluluğu sağlar, böylece idari para cezaları ve hukuki yaptırımlardan kaçınılır.
• Gelişmiş Risk Yönetimi: DNEL değerleri, kimyasal risklerin nicel olarak değerlendirilmesine olanak tanır. Bu, risk azaltma stratejilerinin daha etkin ve hedefe yönelik bir şekilde planlanmasını sağlar.
• Ürün Güvenliği ve Rekabet Avantajı: Ürünlerinin güvenliğini kanıtlayan firmalar, uluslararası pazarlarda daha rekabetçi olabilir ve marka itibarlarını güçlendirebilirler.
• Çevresel Koruma: Çevresel DNEL'ler (eğer türetilmişse), kimyasal maddelerin çevreye zarar vermeden kullanılmasını sağlayarak ekosistem sağlığını korur.
• Maliyet Tasarrufu: İş kazaları, meslek hastalıkları ve çevresel zararların önlenmesi, uzun vadede ciddi maliyet tasarrufları anlamına gelir.
• Şeffaflık ve Bilgilendirme: Güvenlik Bilgi Formları aracılığıyla sunulan DNEL değerleri, kimyasal maddelerin güvenli kullanımına ilişkin şeffaf bir bilgilendirme sağlar.

2025 itibarıyla, DNEL türetimi artık sadece bir yükümlülük değil, aynı zamanda çevresel, sosyal ve yönetişim (ESG) hedeflerine ulaşmada kritik bir araç olarak görülmektedir. Firmalar, bu süreci etkin bir şekilde yöneterek hem yasal gereklilikleri yerine getirir hem de sürdürülebilir bir iş modeli oluştururlar.