Yozgat Ön Analiz ve Uygun Yeterlilik Seçimi: İş Sağlığı ve Güvenliğinde Yeni Dönem (2025)

Türkiye'de iş sağlığı ve güvenliği (İSG) alanında 15 yılı aşkın deneyimimle, 2025 itibarıyla işletmelerin en kritik süreçlerinden biri olan 'Ön Analiz ve Uygun Yeterlilik Seçimi' konusunu detaylandırmak üzere buradayım. Bu süreç, yalnızca yasal bir zorunluluk olmanın ötesinde, iş yerindeki riskleri doğru tespit etmek, çalışanların yetkinliklerini belirlenen standartlara uygun hale getirmek ve sonuç olarak daha güvenli, verimli bir çalışma ortamı yaratmak için temel bir adımdır. Özellikle 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ile ISO 45001:2018 standardının getirdiği güncel yaklaşımlar doğrultusunda, ön analiz ve uygun yeterlilik seçiminin nasıl yapılması gerektiği, bu yazıda kapsamlı bir şekilde ele alınacaktır. Bu rehber, hem işverenlerin hem de İSG profesyonellerinin bu süreci en doğru şekilde yönetmelerine yardımcı olmayı amaçlamaktadır.

Ön Analiz ve Uygun Yeterlilik Seçimi Nedir?

Ön analiz ve uygun yeterlilik seçimi, bir iş yerinde yürütülen faaliyetlerin veya gerçekleştirilecek yeni projelerin potansiyel risklerini belirlemek amacıyla yapılan ilk aşama değerlendirme süreci ile bu riskleri bertaraf etmek, azaltmak veya yönetmek için gereken bireysel ve kurumsal yetkinliklerin tanımlanması ve seçilmesini kapsar. 2025 itibarıyla bu süreç, sadece mevzuata uyum sağlamakla kalmayıp, aynı zamanda proaktif bir risk yönetimi stratejisinin temelini oluşturmaktadır. Bu, çalışanların sahip olması gereken bilgi, beceri ve tutumların, işin gerektirdiği güvenlik standartları ve mesleki yeterlilikler çerçevesinde belirlenmesi anlamına gelir. Başarılı bir ön analiz, potansiyel tehlikeleri erken aşamada tespit ederek, uygun eğitim ve sertifikasyon programlarının seçilmesine olanak tanır, böylece iş kazaları ve meslek hastalıkları riski minimize edilir.

2025 Güncel Durumda Dikkat Edilmesi Gerekenler:

• Dijitalleşmenin Etkisi: Artan otomasyon ve dijitalleşme, yeni riskler ve dolayısıyla yeni yetkinlik ihtiyaçları doğurmaktadır. Yapay zeka, robotik sistemler gibi teknolojilerle çalışacak personelin özel eğitim ve sertifikalara sahip olması gerekmektedir.
• Çevresel Faktörler: İklim değişikliği ve çevresel sürdürülebilirlik, iş süreçlerine entegre edilmekte, bu da çevreye duyarlı ve sürdürülebilir uygulamalar konusunda yetkinlik gerektirmektedir.
• Esnek Çalışma Modelleri: Uzaktan çalışma ve hibrit modellerin yaygınlaşması, bu ortamlarda da güvenliğin sağlanması için yeni risk değerlendirmeleri ve buna bağlı yetkinlikler gerektirmektedir.

Ön Analiz ve Uygun Yeterlilik Seçimi Nasıl Çalışır?

Bu süreç, sistematik bir yaklaşımla ilerler. İlk adım, iş yerindeki tüm faaliyetlerin, süreçlerin ve görevlerin detaylı bir şekilde analiz edilmesidir. Bu analiz, mevcut tehlikeleri, riskleri ve bu risklerin potansiyel sonuçlarını ortaya koyar. Ardından, bu risklerle başa çıkabilecek veya bu riskleri en aza indirebilecek gerekli bilgi, beceri ve yetkinlikler tanımlanır. Bu tanımlama, ulusal ve uluslararası standartlar (ISO 45001:2018 gibi) ile 6331 Sayılı Kanun'un ilgili hükümlerine uygun olarak yapılır.

Uygulama Adımları (2025 Güncel Yaklaşım):

1. Kapsam Belirleme: Hangi iş süreçlerinin, hangi pozisyonların veya hangi projelerin analiz edileceğinin netleştirilmesi.
2. Risk Değerlendirmesi: İş yerindeki mevcut ve potansiyel tehlikelerin belirlenmesi, bu tehlikelerin olasılık ve şiddetinin değerlendirilmesi.
3. Yetkinlik İhtiyaçlarının Tespiti: Risk değerlendirmesi sonuçlarına göre, her bir görev veya pozisyon için gereken minimum bilgi, beceri ve davranışların belirlenmesi. Bu, Mesleki Yeterlilik Kurumu (MYK) tarafından yetkilendirilmiş ulusal yeterliliklerle uyumlu olmalıdır.
4. Mevcut Yetkinliklerin Değerlendirilmesi: Çalışanların mevcut bilgi ve beceri düzeylerinin, tanımlanan ihtiyaçlarla karşılaştırılması.
5. Yeterlilik Boşluklarının Belirlenmesi: Mevcut yetkinlikler ile ihtiyaç duyulan yetkinlikler arasındaki farkların (boşlukların) tespit edilmesi.
6. Uygun Yeterlilik Seçimi ve Geliştirme Planı: Tespit edilen boşlukları kapatmaya yönelik eğitim, sertifikasyon veya doğrudan alım gibi stratejilerin belirlenmesi. Bu aşamada, özellikle ulusal yeterlilik sistemine (Milli Eğitim Bakanlığı ve MYK) uygun belgeler tercih edilmelidir.

Örnek Tablo: Risk ve Gerekli Yetkinlik İlişkisi

Yasal Zorunluluklar ve Mevzuat

Türkiye'de iş sağlığı ve güvenliği alanında ön analiz ve uygun yeterlilik seçimi, başta 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu olmak üzere çeşitli yönetmelikler ve standartlarla düzenlenmektedir. Bu düzenlemeler, işverenlere çalışanlarının sağlığını ve güvenliğini sağlama yükümlülüğü getirmekte ve bu yükümlülüğün bir parçası olarak risk değerlendirmesi yapma ve buna uygun önlemleri alma zorunluluğunu kapsamaktadır.

Temel Yasal Dayanaklar (2025 Güncel Versiyonlar):

• 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu: Kanunun amacı, iş yerlerinde iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanmasını ve mevcut sağlık ve güvenlik koşullarının iyileştirilmesini kapsar. Madde 4'e göre işveren, iş sağlığı ve güvenliğini sağlamakla yükümlüdür. Madde 10 ise risk değerlendirmesi yapma zorunluluğunu getirir.
• İş Sağlığı ve Güvenliği Hizmetleri Yönetmeliği: Bu yönetmelik, iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi ve diğer sağlık personeli gibi profesyonellerin yeterliliklerini ve görevlerini belirler.
• Mesleki Yeterlilik Kurumu (MYK) Mevzuatı: Özellikle tehlikeli ve çok tehlikeli sınıfta yer alan işlerde, çalışanların belirli mesleklerde yetkilendirilmiş belgelere sahip olması zorunluluğu getirilmiştir. 2025 itibarıyla bu kapsam daha da genişlemiştir.
• ISO 45001:2018 İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemleri Standardı: Bu uluslararası standart, kuruluşların İSG performansını sürekli iyileştirmeleri için bir çerçeve sunar. Standardın 8.1 maddesi 'Operasyonel Planlama ve Kontrol' ve 7.2 maddesi 'Yetkinlik' bölümleri, ön analiz ve uygun yeterlilik seçimi süreçlerinin önemini vurgular.

Kimler İçin Gereklidir?

Ön analiz ve uygun yeterlilik seçimi, prensip olarak tüm iş yerleri için gereklidir. Ancak, riskin yoğunluğuna ve faaliyetlerin niteliğine göre bu sürecin derinliği ve önceliği değişebilir. Özellikle aşağıdaki gruplar için bu süreç kritik öneme sahiptir:

• Tehlikeli ve Çok Tehlikeli Sınıfta Yer Alan İş Yerleri: Bu iş yerlerinde çalışanların mesleki yeterlilik belgesine sahip olması 6331 Sayılı Kanun kapsamında zorunludur. Bu belgeler, MYK tarafından yetkilendirilmiş eğitim kurumları tarafından verilen eğitimler sonucunda alınır.
• Yeni Projeler veya Faaliyetler Başlatan İşletmeler: Yeni bir makine kurulumu, yeni bir üretim süreci veya yeni bir inşaat projesi gibi durumlarda, başlamadan önce detaylı bir ön analiz yapılmalı ve ilgili personelin yetkinlikleri belirlenmelidir.
• İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemi (İSGYS) Kurmak veya İyileştirmek İsteyen Kuruluşlar: ISO 45001 standardı gibi yönetim sistemlerini uygulayan firmalar, risk değerlendirmesi ve yetkinlik yönetimi süreçlerini bu çerçevede yürütmek zorundadır.
• Risk Alanları Yoğun Olan Sektörler: İnşaat, madencilik, kimya, enerji, imalat gibi sektörlerde çalışanların belirli risklere karşı yeterli bilgi ve beceriye sahip olması hayati önem taşır.

Avantajları ve Faydaları

Ön analiz ve uygun yeterlilik seçimi, sadece yasal bir uyumluluk gerekliliği olmanın ötesinde, işletmelere önemli stratejik ve operasyonel avantajlar sunar. 2025 itibarıyla bu avantajlar daha da belirgin hale gelmiştir:

• Risk Azalması ve İş Kazalarının Önlenmesi: En temel fayda, potansiyel tehlikelerin erken tespit edilmesi ve uygun önlemlerin alınmasıyla iş kazaları, meslek hastalıkları ve iş gücü kayıplarının azaltılmasıdır.
• Verimlilik Artışı: Yetkin ve eğitimli çalışanlar, görevlerini daha hızlı, doğru ve güvenli bir şekilde yerine getirirler. Bu da genel iş verimliliğini ve üretim kalitesini artırır.
• Yasal Uyumluluk ve Cezalardan Kaçınma: Mevzuata uygun hareket etmek, olası denetimlerde sorun yaşamayı engeller ve ağır para cezalarından kaçınılmasını sağlar.
• Maliyetlerin Düşürülmesi: İş kazaları ve meslek hastalıklarının azalması, tedavi masrafları, tazminatlar, sigorta primlerindeki artışlar ve iş gücü kayıpları gibi dolaylı maliyetleri de düşürür.
• İtibar ve Kurumsal Kimlik Gelişimi: Güvenli bir çalışma ortamı sunan firmalar, hem çalışanları nezdinde hem de kamuoyunda olumlu bir itibar kazanır. Bu, yetenekli çalışanları çekme ve elde tutma konusunda da avantaj sağlar.
• Sürekli İyileştirme Kültürü: Yetkinliklerin sürekli değerlendirilmesi ve geliştirilmesi, işletme içinde bir öğrenme ve iyileştirme kültürünün oluşmasına katkı sağlar.