Mardin Toz Ölçümü

İş yerlerinde çalışan sağlığını ve güvenliğini tehdit eden en yaygın risklerden biri olan toz maruziyeti, günümüzde hala ciddi bir problem olmaya devam etmektedir. Özellikle sanayi, inşaat, madencilik ve tarım gibi sektörlerde, toz partiküllerinin solunması ciddi solunum yolu hastalıklarına, akciğer problemlerine ve uzun vadede daha ağır sağlık sorunlarına yol açabilmektedir. Bu bağlamda, toz ölçümü, iş sağlığı ve güvenliği (İSG) yönetiminin temel taşlarından biri haline gelmiştir. 2025 yılı itibarıyla güncellenen mevzuat ve teknolojik gelişmeler ışığında, işverenlerin toz maruziyetini etkin bir şekilde yönetmeleri, çalışanların sağlığını korumaları ve yasal yükümlülüklerini yerine getirmeleri büyük önem taşımaktadır. Bu rehber, toz ölçümünün ne olduğunu, neden bu kadar kritik olduğunu, yasal gerekliliklerini ve en güncel uygulamalarını 2025 yılı perspektifiyle detaylı bir şekilde ele alacaktır. Hedef kitlemiz, iş sağlığı ve güvenliği profesyonelleri, işverenler, İSG temsilcileri ve bu alanda bilgi sahibi olmak isteyen tüm ilgili paydaşlardır.

Toz Ölçümü Nedir?

Toz ölçümü, bir iş yerindeki hava ortamında bulunan toz partiküllerinin konsantrasyonunu ve türünü belirlemek amacıyla yapılan bir ölçüm ve analiz işlemidir. Bu ölçüm, genellikle solunabilir toz (solunum bölgesinde bulunan ve akciğerlere ulaşabilen ince tozlar) ve toplam toz (ortamda bulunan tüm tozlar) olarak iki ana kategoriye ayrılır. 2025 yılı itibarıyla, bu ölçümlerin hassasiyeti ve doğruluğu, kullanılan modern ekipmanlar ve uluslararası standartlara uyum sayesinde önemli ölçüde artmıştır. Toz ölçümünün temel amacı, çalışanların maruz kaldığı toz seviyelerinin yasal sınır değerlerin (İş Hijyeni Ölçüm, Tahlil ve Değerlendirme Rehberi'nde belirtilen limitler gibi) altında olduğunu doğrulamak ve potansiyel riskleri tespit etmektir. Yapılan ölçümler, iş yerinin toz kaynaklarını, maruziyetin yoğunluğunu ve süresini anlamak için kritik veriler sunar. Bu veriler ışığında, gerekli kontrol önlemleri (havalandırma sistemleri, kişisel koruyucu donanımlar, toz bastırma yöntemleri vb.) planlanabilir ve uygulanabilir.

Toz Ölçümü Nasıl Yapılır?

Toz ölçüm süreci, uluslararası standartlar (örneğin, ISO 7708 gibi tozun solunabilirliği ile ilgili standartlar) ve yerel mevzuata uygun olarak dikkatli bir planlama ve uygulama gerektirir. 2025 yılında bu süreçler daha da standardize edilmiş ve dijitalleşmiştir. Genel adımlar şu şekildedir:

• Planlama ve Keşif: Ölçüm yapılacak alanlar, olası toz kaynakları (makineler, üretim süreçleri, depolama alanları vb.) ve çalışanların maruziyet süreleri belirlenir. İSG uzmanları, iş akışını ve potansiyel risk noktalarını analiz eder.
• Numune Alma Yönteminin Belirlenmesi: Solunabilir toz ve toplam toz ölçümleri için farklı numune alma yöntemleri ve cihazları kullanılır. Genellikle gravimetrik yöntemler (toz partiküllerinin ağırlığının ölçülmesi) tercih edilir.
• Numune Alma Cihazlarının Kurulumu: Belirlenen noktalara, belirlenen süre boyunca çalışacak şekilde, kalibre edilmiş numune alma cihazları (örneğin, portatif partikül sayıcılar veya aspiratörler) yerleştirilir. Bu cihazlar, ortam havasını belirli bir debide çekerek toz partiküllerini filtre kağıtlarına toplar.
• Ölçüm Süresi: Ölçüm süresi, maruziyetin tipine ve yasal gerekliliklere göre değişir. Genellikle uzun süreli (örneğin, 8 saatlik bir vardiya boyunca) veya kısa süreli (örneğin, belirli bir işlem sırasında) ölçümler yapılır.
• Numunelerin Laboratuvara Gönderilmesi: Toplanan filtre kağıtları, özel laboratuvarlarda analiz edilmek üzere gönderilir. Burada tozun kütlesi hassas bir şekilde tartılır ve konsantrasyonu hesaplanır.
• Analiz ve Raporlama: Laboratuvar sonuçları, ulusal ve uluslararası kabul görmüş sınır değerlerle karşılaştırılır. Elde edilen bulgular, detaylı bir rapor halinde sunulur. Bu rapor, ölçüm sonuçlarını, kullanılan yöntemleri, risk değerlendirmesini ve alınması gereken önlemleri içerir. 2025 yılında raporlama süreçleri, dijital platformlar aracılığıyla daha hızlı ve erişilebilir hale gelmiştir.

Yasal Zorunluluklar ve Mevzuat

Türkiye'de toz ölçümü, 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve ilgili yönetmelikler çerçevesinde işverenler için yasal bir zorunluluktur. 2025 yılı itibarıyla bu zorunluluklar daha da sıkılaştırılmış ve denetimler artırılmıştır. Başlıca yasal dayanaklar şunlardır:

• 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu: İşverenlerin, çalışanların sağlığını ve güvenliğini sağlamakla yükümlü olduğunu belirtir. Bu kapsamda risk değerlendirmesi yapmak ve gerekli önlemleri almak zorunludur.
• Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik: Toz gibi kimyasal maddelere maruziyeti kapsar ve bu maruziyetin sınır değerlerinin aşılmaması gerektiğini vurgular.
• Kişisel Koruyucu Donanım Yönetmeliği: Maruziyetin önlenemediği durumlarda, uygun kişisel koruyucu donanımların sağlanmasını zorunlu kılar.
• İş Hijyeni Ölçüm, Tahlil ve Değerlendirme Rehberi: Toz dahil olmak üzere çeşitli fiziksel, kimyasal ve biyolojik etkenlere yönelik ölçüm yöntemlerini, sınır değerleri ve değerlendirme prensiplerini detaylandırır. 2025 güncellemeleriyle bu rehberdeki limit değerler ve ölçüm teknikleri gözden geçirilmiştir.

Yukarıdaki yasal düzenlemeler, işverenleri düzenli olarak toz ölçümü yaptırmaya, sonuçları değerlendirmeye ve riskleri kaynağında veya teknik önlemlerle azaltmaya yönlendirir. Eğer bu önlemlerle risk azaltılamıyorsa, kişisel koruyucu donanım kullanımı zorunlu hale gelir.

Kimler İçin Gereklidir?

Toz ölçümü, potansiyel olarak toz maruziyetinin olduğu her türlü iş yerinde gereklidir. Özellikle aşağıdaki sektörlerde ve iş kollarında zorunluluk daha belirgindir:

• İnşaat Sektörü: Kazı, yıkım, kırım, zımpara ve kesme işlemleri sırasında ortaya çıkan tozlar.
• Madencilik Sektörü: Kömür, metal ve diğer madenlerin çıkarılması, işlenmesi sırasında oluşan tozlar.
• Sanayi Üretim Tesisleri: Metal işleme, döküm, seramik, tekstil, gıda üretimi gibi birçok endüstriyel süreçte oluşan tozlar.
• Ağaç İşleme ve Mobilya Sektörü: Kesme, zımparalama ve boyama işlemleri sırasında oluşan ahşap tozları.
• Tarımsal Faaliyetler: Hasat, depolama ve hayvan besleme gibi işlemler sırasında oluşan organik ve inorganik tozlar.
• Kimya ve Boya Sanayi: Toz halindeki kimyasalların üretimi ve kullanımı.
• Atık Yönetimi ve Geri Dönüşüm Tesisleri: Malzeme ayrıştırma ve işleme süreçlerinde oluşan tozlar.

Bu sektörlerde çalışanların solunum yolu sağlığını korumak ve yasal yükümlülükleri yerine getirmek için düzenli toz ölçümleri yapmak esastır. 2025 yılı itibarıyla, risk değerlendirmesi daha dinamik hale geldiği için, iş akışındaki değişikliklere bağlı olarak toz ölçümü sıklığı da güncellenmelidir.

Avantajları ve Faydaları

Toz ölçümünün yapılması, iş yerleri ve çalışanlar için çok sayıda avantaj ve fayda sağlar:

• Çalışan Sağlığının Korunması: En önemli faydası, çalışanların toz maruziyetinden kaynaklanan solunum yolu hastalıkları (silikozis, pnömokonyoz, astım vb.) ve diğer sağlık sorunlarına karşı korunmasını sağlamaktır.
• Yasal Uyumluluk: İSG mevzuatına uyum sağlayarak olası para cezaları, iş durdurma kararları ve yasal yaptırımlardan kaçınılmasını sağlar.
• Risk Yönetimi: İş yerindeki toz risklerini sistematik bir şekilde tespit ederek, proaktif önlemlerin alınmasına olanak tanır.
• Üretkenlik Artışı: Sağlıklı çalışanlar daha verimli çalışır. Solunum yolu rahatsızlıkları nedeniyle yaşanan iş gücü kaybı azalır.
• İşveren İtibarı ve Güveni: Çalışan sağlığına önem veren işverenler, hem çalışanlar hem de paydaşlar nezdinde olumlu bir imaj çizer.
• Maliyet Tasarrufu: İş kazaları ve meslek hastalıkları nedeniyle ortaya çıkan tedavi masrafları, tazminatlar ve sigorta primlerindeki artışlar önlenmiş olur.
• İyileştirilmiş Çalışma Ortamı: Toz kontrolü, genel iş yeri ortamını daha temiz ve konforlu hale getirir.
• Teknolojik Adaptasyon: 2025 yılı itibarıyla, yapılan ölçümlerin ve alınan önlemlerin dijitalleştirilmesi, veri analizini ve sürekli iyileştirmeyi kolaylaştırır.