Tokat Kristal Silika (Quartz) Ölçümü: İş Sağlığı ve Güvenliği İçin Vazgeçilmez Bir Adım

İş Sağlığı ve Güvenliği (İSG) alanında 15 yılı aşkın deneyimimle, kristal silika (quartz) maruziyetinin işyerleri için oluşturduğu riskleri ve bu riskleri yönetmek adına yapılması gereken kristal silika (quartz) ölçümünün önemini vurgulamak isterim. Özellikle inşaat, madencilik, döküm ve taş işleme gibi sektörlerde serbest kristal silika tozlarına maruziyet, ciddi solunum yolu hastalıklarına, hatta ölümcül sonuçlara yol açabilmektedir. 2025 yılı itibarıyla bu alandaki güncel mevzuat ve teknolojik gelişmeler ışığında, işverenlerin çalışan sağlığını koruma yükümlülükleri daha da belirgin hale gelmiştir. Bu rehber, kristal silika (quartz) ölçümünün ne olduğunu, neden bu kadar kritik olduğunu, yasal gerekliliklerini, uygulama süreçlerini ve uzman tavsiyelerini detaylı bir şekilde ele alacaktır. Amacımız, işletmelerin bu hayati konuda bilinçlenmesini sağlamak ve güvenli çalışma ortamları oluşturmalarına katkıda bulunmaktır.

Kristal Silika (Quartz) Ölçümü Nedir?

Kristal silika, doğal olarak kumda, kuvarsit, granit gibi kayaçlarda ve birçok mineralde bulunan yaygın bir mineraldir. Toz haline geldiğinde, özellikle solunum yoluyla akciğerlere nüfuz ederek ciddi sağlık sorunlarına neden olabilir. Kristal silika (quartz) ölçümü, işyerinde solunan havadaki serbest kristal silika partiküllerinin konsantrasyonunu belirlemek amacıyla yapılan bir ortam ölçümüdür. Bu ölçüm, hem çalışanların maruz kaldığı seviyeyi tespit etmek hem de bu seviyelerin yasal limitler dahilinde olup olmadığını kontrol etmek için hayati öneme sahiptir. 2025 yılı itibarıyla, gelişmiş analitik yöntemler ve daha hassas ölçüm cihazları sayesinde, kristal silika partiküllerinin tespiti ve miktarının belirlenmesi daha güvenilir hale gelmiştir. Bu ölçümler, genellikle gravimetrik analiz ve X-ışını kırınımı (XRD) gibi yöntemlerle gerçekleştirilir.

Kristal Silika (Quartz) Ölçümünün Temel Amaçları:

• Çalışanların maruz kaldığı serbest kristal silika tozlarının miktarını belirlemek.
• Belirlenen maruziyet seviyelerinin ulusal ve uluslararası yasal sınır değerlerle uyumluluğunu kontrol etmek.
• Gerekli görülen risk azaltıcı önlemlerin etkinliğini değerlendirmek.
• İş hijyeni programlarının bir parçası olarak düzenli izleme sağlamak.
• Meslek hastalığı riskini minimize etmek.

2025'te güncel mevzuat, özellikle solunum yoluyla alınabilen ince tozlara (PM2.5 ve altı) odaklanmaktadır. Bu nedenle, kristal silika ölçümlerinde partikül boyutunun tespiti de büyük önem taşımaktadır.

Kristal Silika (Quartz) Ölçümü Nasıl Çalışır?

Kristal silika ölçümü, genellikle belirli bir süre boyunca (örneğin, bir vardiya boyunca) çalışanların solunum bölgesinden hava numunesi alınarak gerçekleştirilir. Bu numuneler, özel filtreli numune toplama cihazları kullanılarak elde edilir. Numune toplama süreci, işin niteliğine, toz oluşum kaynaklarına ve çalışanların hareket alanlarına göre dikkatlice planlanmalıdır. 2025'te kullanılan modern ekipmanlar, gerçek zamanlı izleme ve veri kaydı yapabilme yeteneğine sahiptir.

Ölçüm Süreci Adımları:

1. Planlama ve Numune Noktalarının Belirlenmesi: Toz oluşumunun en yoğun olduğu alanlar ve en yüksek risk altındaki çalışan grupları belirlenir.
2. Numune Toplama Cihazlarının Kurulumu: Portatif numune toplama cihazları, belirlenen noktalara veya doğrudan çalışanların solunum bölgesine yakın yerlere yerleştirilir.
3. Hava Numunesi Alımı: Cihazlar, önceden belirlenmiş debilerde ve sürelerde havayı filtrelerden geçirerek numune toplar.
4. Laboratuvar Analizi: Toplanan filtreler, akredite laboratuvarlara gönderilir. Burada, gravimetrik yöntemlerle toplam toz miktarı belirlendikten sonra, X-ışını kırınımı (XRD) gibi gelişmiş tekniklerle kristal silika (quartz) içeriği saptanır.
5. Sonuçların Değerlendirilmesi: Elde edilen konsantrasyon değerleri, yasal sınır değerlerle karşılaştırılır ve risk değerlendirmesi yapılır.

2025 itibarıyla, numune toplama ve analiz süreçlerinde uluslararası kabul görmüş standartlara (örneğin, NIOSH veya EN standartları) uyum esastır. Ayrıca, ölçüm sonuçlarının raporlanması da şeffaf ve anlaşılır olmalıdır.

Yasal Zorunluluklar ve Mevzuat (2025 Güncel)

Türkiye'de iş sağlığı ve güvenliği alanındaki yasal çerçeve, 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve ilgili yönetmelikler ile belirlenmektedir. Kristal silika maruziyeti ile ilgili temel yasal düzenlemeler şunlardır:

• 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu: İşverenin, çalışanların sağlığını ve güvenliğini sağlamakla yükümlü olduğunu belirtir. Bu yükümlülük, tehlikeli maddelere maruziyeti önlemeyi de kapsar.
• Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik: Bu yönetmelik, işyerlerinde kimyasal maddelerin risklerini değerlendirme, kontrol altına alma ve ölçüm yapma zorunluluklarını detaylandırır. Kristal silika gibi tozların maruziyet sınır değerleri bu yönetmelikte veya ilgili tebliğlerde belirtilir. 2025 itibarıyla, bu yönetmelikte yer alan maruziyet sınır değerleri (MAC - Maksimum Çalışma Ortamı Konsantrasyonu) ve ilgili tebliğlerdeki güncellemelere dikkat edilmelidir.
• İş Hijyeni Ölçüm, Tahlil ve Kontrol: Bu alanda yapılan ölçümlerin belirli periyotlarda ve yetkili laboratuvarlarca yapılması gerekmektedir.

2025'te, özellikle solunumla ilgili meslek hastalıklarının önlenmesi amacıyla, kristal silika için belirlenen yasal maruziyet sınır değerleri sıkı bir şekilde takip edilmelidir. İşverenler, bu sınır değerlere uyumu sağlamak için gerekli tüm önlemleri almakla yükümlüdür.

Kristal Silika İçin Genel Yasal Limitler (Örnek - Güncel Mevzuata Göre Kontrol Edilmelidir):

Not: Bu değerler genel bir örnektir. En güncel ve bağlayıcı yasal limitler için ilgili mevzuat ve tebliğlere başvurulmalıdır.

Kimler İçin Gereklidir?

Kristal silika maruziyeti riski taşıyan hemen hemen her sektörde bu ölçümün yapılması gerekmektedir. Başlıca risk grupları ve sektörler şunlardır:

• İnşaat Sektörü: Beton kırma, delme, kesme, yıkım işleri, zımparalama, yüzey hazırlama gibi işlemler sırasında yüksek miktarda kristal silika tozu açığa çıkar.
• Madencilik ve Taş Ocakları: Kazı, delme, kırma ve nakliye işlemleri sırasında silika tozuna maruziyet kaçınılmazdır.
• Dökümhaneler: Kalıp hazırlama ve temizleme işlemleri sırasında silika içeren kumlar kullanılır.
• Taş İşleme ve Mermer Sektörü: Kesme, parlatma, zımparalama işlemleri silika tozunu havaya karıştırır.
• Seramik ve Cam Üretimi: Hammadde işleme ve fırınlama süreçlerinde silika kullanılır.
• Kazı ve Toprak İşleri: Kazı alanlarındaki toprak ve kayaların yapısına bağlı olarak silika tozu oluşabilir.
• Yol Yapımı ve Asfaltlama: Kırma ve öğütme işlemleri silika tozuna yol açar.

2025'te, özellikle yeni inşaat teknikleri ve kullanılan malzemelerdeki değişimler de göz önünde bulundurularak, risk değerlendirmeleri güncel tutulmalıdır. Herhangi bir işyerinde kristal silika içeren materyallerin işlenmesi veya işlenmesi ihtimali varsa, bu ölçümün yapılması zorunludur.

Avantajları ve Faydaları

Kristal silika (quartz) ölçümü yaptırmak, sadece yasal bir zorunluluk olmanın ötesinde, işletmeler ve çalışanlar için pek çok önemli avantaja sahiptir:

• Çalışan Sağlığının Korunması: En önemli fayda, çalışanların silikozis, akciğer kanseri ve diğer ciddi solunum yolu hastalıklarına yakalanma riskini azaltmaktır.
• Yasal Uyumluluk ve Cezai Yaptırımlardan Kaçınma: Mevzuata uygun hareket etmek, olası denetimlerde idari para cezaları ve iş durdurma gibi yaptırımlardan korunmayı sağlar.
• İşletme İtibarının Güçlenmesi: Güvenli bir çalışma ortamı sunan işletmeler, çalışanlar ve paydaşlar nezdinde olumlu bir imaj çizer.
• Üretkenlik Artışı: Sağlıklı çalışanlar, daha motive ve verimli olur. İş kazaları ve meslek hastalıklarının azalması, iş gücü kaybını minimize eder.
• Maliyet Tasarrufu: Meslek hastalıklarının tedavi maliyetleri, tazminatlar ve iş gücü kayıpları göz önüne alındığında, önleyici tedbirler almak uzun vadede daha ekonomiktir.
• Risk Yönetimi: Ölçümler, potansiyel riskleri erken tespit etmeyi ve proaktif önlemler almayı mümkün kılar.

2025'te, sürdürülebilirlik ve kurumsal sosyal sorumluluk anlayışının artmasıyla birlikte, çalışan sağlığına yapılan yatırım, işletmelerin rekabet gücünü de doğrudan etkileyecektir.