Van Ölçüm Belirsizliği Değerlendirmesi: Güvenilir Ortam Ölçümünün Temeli

Türkiye'nin önde gelen İş Sağlığı ve Güvenliği (İSG) uzmanları olarak, 15 yılı aşkın süredir ortam ölçümü alanında edindiğimiz derin tecrübeyle, ölçümlerin güvenilirliğini en üst seviyede tutmanın önemini biliyoruz. Bu noktada, ölçüm belirsizliği değerlendirmesi, elde edilen verilerin doğruluğunu ve kesinliğini garanti altına alan kritik bir adımdır. Özellikle 2025 ve sonrasını kapsayan güncel mevzuat ve uluslararası standartlar çerçevesinde, bu değerlendirmenin neden bu kadar hayati olduğu ve nasıl yapıldığı üzerine odaklanacağız. İSG profesyonelleri, işverenler ve iş güvenliği uzmanları başta olmak üzere, tüm paydaşlar için bu rehber, güvenli ve sağlıklı bir çalışma ortamı oluşturma yolunda atılacak adımlara ışık tutacaktır.

Ölçüm Belirsizliği Değerlendirmesi Nedir?

Ölçüm belirsizliği değerlendirmesi, bir ölçüm sonucunun, ölçülen büyüklüğün gerçek değerinden ne kadar sapma gösterebileceğine dair bir göstergedir. Basitçe ifade etmek gerekirse, bir ölçümün ne kadar 'kesin' veya 'güvenilir' olduğunu belirten bir niceliktir. Her ölçüm, çeşitli faktörlerden kaynaklanan belirsizlikler içerir. Bu belirsizlikler, ölçüm cihazının hassasiyeti, çevresel koşullar (sıcaklık, nem, basınç), ölçüm yapan personelin deneyimi, kullanılan yöntemlerin doğruluğu ve diğer birçok etkeni kapsayabilir. Ölçüm belirsizliği, bu etkenlerin bir araya gelerek ölçüm sonucunun etrafında oluşturduğu bir 'aralık' olarak düşünülebilir. Bu aralığın dar olması, ölçümün daha güvenilir olduğunu gösterir. 2025 itibarıyla, ölçüm belirsizliğinin doğru bir şekilde belirlenmesi ve raporlanması, uluslararası akreditasyonlar ve yasal gereklilikler açısından zorunlu hale gelmiştir. ISO/IEC 17025 gibi laboratuvar akreditasyon standartları ve ilgili ulusal mevzuatlar, ölçüm belirsizliğinin raporlanmasını temel bir gereklilik olarak görmektedir.

• Temel Amaç: Elde edilen ölçüm sonuçlarının güvenilirliğini ve doğruluğunu nicel olarak ifade etmek.
• Kapsam: Tüm ölçüm süreçlerindeki potansiyel hata kaynaklarını analiz etmek.
• Sonuç: Ölçüm sonucunun gerçek değeri kapsama olasılığını belirten bir aralık sağlamak.
• Güncel Yaklaşım (2025+): Kapsamlı bir risk analizi ve istatistiksel modelleme ile belirsizlik bileşenlerinin belirlenmesi ve birleştirilmesi.

Ölçüm Belirsizliği Değerlendirmesi Nasıl Çalışır?

Ölçüm belirsizliği değerlendirmesi, sistematik bir süreç izler. Bu süreç, ölçümün gerçekleştirildiği koşulları, kullanılan ekipmanı, yöntemi ve insan faktörünü dikkate alarak potansiyel belirsizlik kaynaklarını belirlemekle başlar. Belirsizlik kaynakları genellikle iki ana kategoriye ayrılır: Tip A belirsizlikler ve Tip B belirsizlikler.

• Tip A Belirsizlikler: Tekrarlanan ölçümlerden elde edilen istatistiksel veriler kullanılarak belirlenen belirsizliklerdir. Bu, ölçümün tekrarlanabilirliği ve rastgele hatalarla ilgilidir.
• Tip B Belirsizlikler: Belirli bir ölçüm serisi tekrarı olmaksızın, mevcut bilgiye dayanarak belirlenen belirsizliklerdir. Bunlar arasında cihazın kalibrasyon belirsizliği, referans standartların belirsizliği, ölçüm cihazının çözünürlüğü veya üretici tarafından sağlanan spesifikasyonlar yer alır.

Bu belirsizlik bileşenleri belirlendikten sonra, istatistiksel yöntemler kullanılarak birleştirilir. Genellikle bileşik standart belirsizlik (combined standard uncertainty) hesaplanır. Son adımda ise, bu bileşik standart belirsizlik, belirli bir kapsama olasılığına karşılık gelen kapsama faktörü (coverage factor) ile çarpılarak genişletilmiş belirsizlik (expanded uncertainty) elde edilir. Bu genişletilmiş belirsizlik, genellikle %95 kapsama olasılığı ile raporlanır ve ölçüm sonucunun gerçek değeri içeren aralığı ifade eder. 2025 yılından itibaren, bu süreçlerin belgelendirilmesi ve doğrulanabilir olması, akredite laboratuvarlar için zorunlu bir gerekliliktir.

Ölçüm Belirsizliği Bileşenleri ve Hesaplama Adımları (2025 Yaklaşımı):

1. Belirsizlik Kaynaklarının Tanımlanması: Ölçüm metodolojisi, kullanılan ekipmanlar, çevresel faktörler, operatör becerisi vb.
2. Tip A Belirsizliklerin Hesaplanması: Tekrarlanan ölçümlerin standart sapmasının analizi.
3. Tip B Belirsizliklerin Hesaplanması: Kalibrasyon raporları, cihaz spesifikasyonları, literatür verileri vb. kullanılarak belirsizliklerin tahmin edilmesi.
4. Belirsizlik Bileşenlerinin Standart Belirsizliklere Dönüştürülmesi: Her bir belirsizlik bileşeninin standart sapmaya eşdeğer hale getirilmesi.
5. Bileşik Standart Belirsizliğin Hesaplanması: Tüm standart belirsizliklerin istatistiksel olarak birleştirilmesi (genellikle kareler toplamının karekökü).
6. Kapsama Faktörünün Belirlenmesi: İstenen kapsama olasılığına göre uygun kapsama faktörünün seçilmesi (örneğin, %95 için genellikle 2).
7. Genişletilmiş Belirsizliğin Hesaplanması: Bileşik standart belirsizliğin kapsama faktörü ile çarpılması.
8. Raporlama: Ölçüm sonucu ve genişletilmiş belirsizliğin, kapsama olasılığı ile birlikte raporlanması.

Yasal Zorunluluklar ve Mevzuat

Türkiye'de iş sağlığı ve güvenliği alanında yürütülen ölçümlerin güvenilirliği, yasal mevzuatımız tarafından da desteklenmektedir. 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, işverenlere çalışanların sağlığını ve güvenliğini sağlamakla yükümlü olduğunu belirtir. Bu kapsamda, çalışma ortamındaki risklerin belirlenmesi ve kontrol altına alınması için yapılan ölçümlerin, geçerli ve güvenilir olması esastır. Özellikle endüstriyel hijyen ölçümleri (kimyasal maddeler, fiziksel etkenler vb.) ve çevresel ölçümler (gürültü, titreşim, aydınlatma, toz vb.) söz konusu olduğunda, ölçüm belirsizliğinin değerlendirilmesi ve raporlanması, ilgili yönetmelikler ve standartlar gereğince zorunluluk arz etmektedir.

2025 yılı itibarıyla, bu alandaki mevzuat güncellemeleri ve uluslararası standartların uyumu daha da önem kazanmıştır. İş Hijyeni Ölçüm, Analiz ve Kontrol Cihazlarına İlişkin Yönetmelik ve ilgili diğer mevzuatlar, ölçüm sonuçlarının güvenilirliğini vurgulamaktadır. Bu güvenilirliğin temel taşlarından biri de ölçüm belirsizliğidir. Laboratuvarların akreditasyonu (örneğin, TÜRKAK tarafından ISO/IEC 17025 kapsamında) bu güvenilirliği pekiştiren en önemli unsurlardan biridir ve akreditasyon süreçlerinde ölçüm belirsizliği değerlendirmesi merkezi bir rol oynar. İşverenler, ölçüm hizmeti aldıkları firmaların akredite olup olmadığını ve ölçüm belirsizliğini doğru bir şekilde raporlayıp raporlamadığını sorgulamalıdır.

Mevzuat ve Standartlara Genel Bakış (2025+):

• 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu: Genel yükümlülükler ve risk değerlendirmesi temeli.
• İş Hijyeni Ölçüm, Analiz ve Kontrol Cihazlarına İlişkin Yönetmelik: Ölçüm cihazlarının özellikleri ve kalibrasyonu.
• Çalışma Ortamında Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik: Maruziyet sınır değerleri ve ölçüm gereklilikleri.
• Gürültü Yönetmeliği, Titreşim Yönetmeliği vb.: Belirli fiziksel etkenler için ölçüm ve değerlendirme esasları.
• ISO/IEC 17025: Deney ve kalibrasyon laboratuvarlarının yetkinliği için genel şartlar (ölçüm belirsizliği raporlamasını zorunlu kılar).
• ISO 45001:2018: İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemleri (ölçüm ve izlemenin güvenilirliğine dolaylı olarak atıfta bulunur).

Kimler İçin Gereklidir?

Ölçüm belirsizliği değerlendirmesi, sadece ölçüm yapan laboratuvarlar için değil, aynı zamanda bu ölçüm sonuçlarını kullanan tüm paydaşlar için büyük önem taşır. Bu değerlendirmenin gerekliliklerini ve faydalarını en çok hisseden gruplar şunlardır:

• İşverenler: Çalışma ortamındaki riskleri doğru bir şekilde belirlemek ve gerekli önlemleri almak için güvenilir ölçüm sonuçlarına ihtiyaç duyarlar. Belirsizliği düşük ölçümler, daha doğru risk değerlendirmeleri ve maliyet etkin kontrol stratejileri anlamına gelir.
• İş Güvenliği Uzmanları ve İş Hijyenistleri: Risk değerlendirmelerini yapmak, maruziyet sınır değerlerine uyumu kontrol etmek ve iyileştirme çalışmalarının etkinliğini değerlendirmek için ölçüm sonuçlarını kullanırlar. Ölçüm belirsizliği, bu profesyonellerin kararlarının temelini oluşturur.
• Ölçüm ve Analiz Laboratuvarları: Akreditasyon şartlarını yerine getirmek, ulusal ve uluslararası düzeyde kabul gören bir hizmet sunmak ve müşteri güvenini kazanmak için ölçüm belirsizliğini doğru bir şekilde hesaplamak ve raporlamak zorundadırlar. 2025 ve sonrası için bu, bir zorunluluktur.
• Kamu Kurumları ve Denetleyici Otoriteler: İş sağlığı ve güvenliği standartlarına uyumu denetlemek ve mevzuata uygunluğu sağlamak için güvenilir ölçüm verilerine ihtiyaç duyarlar.
• Danışmanlık Firmaları: Müşterilerine sundukları İSG hizmetlerinin kalitesini artırmak ve yasal uyumluluğu sağlamak adına ölçüm belirsizliği prensiplerini dikkate alırlar.

Avantajları ve Faydaları

Ölçüm belirsizliği değerlendirmesinin doğru bir şekilde yapılması, birçok açıdan önemli avantajlar ve faydalar sağlar:

• Güvenilirlik Artışı: Elde edilen verilerin ne kadar güvenilir olduğu net bir şekilde ortaya konur. Bu, karar alma süreçlerinde daha sağlam bir temel oluşturur.
• Risk Yönetiminin İyileştirilmesi: Belirsizliği düşük, güvenilir ölçüm sonuçları, risklerin daha doğru bir şekilde tanımlanmasına ve değerlendirilmesine olanak tanır. Bu da daha etkin kontrol önlemlerinin geliştirilmesini sağlar.
• Yasal Uyumluluk: İlgili ulusal mevzuat ve uluslararası standartların gerekliliklerini yerine getirmeyi sağlar. Akreditasyon süreçlerinde kritik bir rol oynar.
• Maliyet Etkinliği: Yanlış veya güvenilir olmayan ölçümlerin neden olabileceği gereksiz maliyetleri (örneğin, hatalı yatırım kararları, yeniden ölçümler, cezalar) önler.
• Karşılaştırılabilirlik: Farklı laboratuvarlar veya farklı zamanlarda yapılan ölçümlerin sonuçlarının karşılaştırılabilirliğini artırır.
• Sürekli İyileştirme: Ölçüm süreçlerindeki potansiyel hata kaynaklarını belirleyerek, süreçlerin iyileştirilmesi için yol gösterir.
• Paydaş Güveni: Müşteriler, çalışanlar ve denetleyici otoriteler nezdinde kurumun güvenilirliği ve profesyonelliği artar.