Yalova İş Hijyeni Maruziyet Değerlendirmesi

İş hijyeni maruziyet değerlendirmesi, çalışanların iş ortamında maruz kaldığı fiziksel, kimyasal ve biyolojik etkenlerin düzeyini belirlemek, bu düzeylerin yasal sınır değerler ve uluslararası standartlarla uyumluluğunu kontrol etmek amacıyla yapılan kapsamlı bir çalışmadır. 2025 yılı itibarıyla iş sağlığı ve güvenliği (İSG) alanında giderek daha fazla önem kazanan bu süreç, riskleri proaktif bir şekilde yönetmenin ve iş kazaları ile meslek hastalıklarını önlemenin temelini oluşturmaktadır. İşverenlerin, çalışanların sağlığını ve güvenliğini koruma yükümlülüklerinin bir parçası olarak yasal bir gereklilik olmasının yanı sıra, verimliliği artırma, iş gücü kayıplarını azaltma ve kurumsal itibarı güçlendirme açısından da stratejik bir öneme sahiptir. Bu rehber, iş hijyeni maruziyet değerlendirmesinin ne olduğunu, nasıl yapıldığını, yasal dayanaklarını ve sunduğu avantajları 2025 güncel bilgileriyle detaylandırmaktadır. Özellikle ISO 45001:2018 standardı ve 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu çerçevesinde ele alınan bu değerlendirme, tüm sektörlerdeki işletmeler için rehber niteliğindedir.

İş Hijyeni Maruziyet Değerlendirmesi Nedir?

İş hijyeni maruziyet değerlendirmesi, bir işyerindeki çalışanların, yaptıkları iş gereği maruz kaldıkları tehlikeli kimyasal, fiziksel ve biyolojik maddelerin miktarını ve süresini bilimsel yöntemlerle ölçerek, bu maruziyetin işçilerin sağlıkları üzerindeki potansiyel etkilerini belirleme sürecidir. Bu değerlendirme, sadece mevcut durumu tespit etmekle kalmaz, aynı zamanda gelecekte ortaya çıkabilecek sağlık risklerini öngörmeye ve önleyici tedbirler almaya yönelik kritik veriler sunar. 2025 yılı itibarıyla, teknolojik gelişmeler ve artan mevzuat denetimleri nedeniyle bu değerlendirmelerin önemi daha da artmıştır. Değerlendirme kapsamında incelenen başlıca maruziyet türleri şunlardır:

• Kimyasal Maruziyetler: Gazlar, buharlar, tozlar, dumanlar, lifler gibi solunum yoluyla veya deri temasıyla vücuda alınabilen maddeler.
• Fiziksel Maruziyetler: Gürültü, titreşim, aydınlatma yetersizliği veya fazlalığı, iyonlaştırıcı ve iyonlaştırıcı olmayan radyasyon, termal konfor (sıcaklık, nem, hava akımı).
• Biyolojik Maruziyetler: Virüsler, bakteriler, mantarlar, parazitler gibi mikroorganizmaların neden olduğu enfeksiyon riskleri.

Bu değerlendirmeler, uluslararası kabul görmüş ISO standartlarına uygun olarak, yetkin ve akredite laboratuvarlar tarafından gerçekleştirilir. Amaç, tespit edilen maruziyet seviyelerinin, ulusal mevzuatta belirtilen yasal sınır değerleri (örneğin, İş Sağlığı ve Güvenliği Mevzuatında yer alan MAC değerleri) ve uluslararası kabul gören eşik değerleri aşmadığını doğrulamaktır. 2025 güncel mevzuatları ve bilimsel yaklaşımlar, bu değerlendirmelerin daha hassas ve kapsamlı yapılmasını teşvik etmektedir.

İş Hijyeni Maruziyet Değerlendirmesi Nasıl Çalışır?

İş hijyeni maruziyet değerlendirmesi, çok adımlı bir süreçtir ve her adımın dikkatli bir şekilde planlanması ve uygulanması esastır. 2025 yılında da bu temel prensipler geçerliliğini korumaktadır:

1. Tehlike Tanımlama ve Risk Analizi: İşyerindeki potansiyel maruziyet kaynakları (makineler, kimyasallar, çalışma şekilleri vb.) belirlenir ve bu kaynakların çalışanlar üzerindeki olası riskleri analiz edilir. Bu aşamada, iş akışları, kullanılan malzemeler ve çalışma ortamının özellikleri göz önünde bulundurulur.
2. Örnekleme ve Ölçüm Planlaması: Maruziyetin türüne ve kaynağına göre uygun ölçüm yöntemleri ve cihazları seçilir. Örnekleme planı; ölçüm yapılacak kişi sayısı, zaman dilimi, ölçüm yapılacak alanlar ve ölçüm sıklığı gibi detayları kapsar. 2025 itibarıyla daha gelişmiş ve taşınabilir ölçüm cihazları kullanılmaktadır.
3. Alan Ölçümleri ve Numune Alma: Belirlenen plan doğrultusunda, çalışanların maruz kaldığı fiziksel etkenler (gürültü, titreşim, aydınlatma vb.) anında ölçülür. Kimyasal ve biyolojik etkenler için ise ortam havasından veya doğrudan kişisel maruziyet alanından numuneler alınır.
4. Laboratuvar Analizi: Toplanan numuneler, uluslararası akreditasyona sahip laboratuvarlarda, belirlenmiş standart yöntemlere göre analiz edilir. Bu analizler, kimyasal maddelerin konsantrasyonunu veya biyolojik etkenlerin varlığını tespit eder.
5. Veri Analizi ve Yorumlama: Elde edilen ölçüm ve analiz sonuçları, ilgili yasal sınır değerler ve uluslararası standartlarla karşılaştırılır. Maruziyetin seviyesi, süresi ve sıklığı dikkate alınarak risk değerlendirmesi yapılır.
6. Raporlama ve Öneri Geliştirme: Değerlendirme sonuçları, detaylı bir rapor halinde sunulur. Raporda, tespit edilen riskler, mevcut durumun yasal uyumluluğu ve riskleri azaltmaya yönelik somut öneriler (örneğin, mühendislik kontrol önlemleri, kişisel koruyucu donanım kullanımı, eğitimler, çalışma süresi ayarlamaları) yer alır.

2025 Güncel Yaklaşımlar: Dijitalleşme ve veri analitiği, maruziyet değerlendirmelerinde daha etkin kullanılmaktadır. Gerçek zamanlı izleme sistemleri ve yapay zeka destekli analizler, risk yönetimini hızlandırmaktadır.

Yasal Zorunluluklar ve Mevzuat

Türkiye'de iş hijyeni maruziyet değerlendirmeleri, öncelikli olarak 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve bu kanuna bağlı çıkarılan yönetmelikler ile düzenlenmektedir. 2025 yılı itibarıyla da bu yasal çerçeve geçerlidir ve denetimler sıkı bir şekilde sürdürülmektedir.

6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu

Kanun'un temel amacı, işyerlerinde iş sağlığı ve güvenliğini sağlamak ve mevcut sağlık ve güvenlik koşullarını iyileştirmektir. Bu kapsamda, işverenlere çalışanların sağlığını koruma yükümlülüğü getirilmiştir. Kanun'un ilgili maddeleri, işverenlerin risk değerlendirmesi yapma, gerekli önleyici tedbirleri alma ve çalışanları bilgilendirme sorumluluklarını açıkça belirtir.

İlgili Yönetmelikler

• İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği: İşyerindeki tehlikeleri ve riskleri belirleme, analiz etme, değerlendirme ve kontrol altına alma süreçlerini detaylandırır. Maruziyet değerlendirmesi, bu risk değerlendirmesinin ayrılmaz bir parçasıdır.
• Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Koşulları Hakkında Yönetmelik: Kimyasal maddelerin kullanımı, depolanması, taşınması ve bunlara maruziyetin sınırlandırılması ile ilgili hükümler içerir. Bu yönetmelik, kimyasal maruziyet değerlendirmeleri için temel referanstır.
• Fiziksel Etkenlerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Koşulları Hakkında Yönetmelik: Gürültü, titreşim, termal konfor, radyasyon gibi fiziksel etkenlere maruziyetin sınırlandırılması ve kontrol altına alınması ile ilgili düzenlemeleri kapsar.
• Biyolojik Etkenlere Maruziyet Riskleri Hakkında Yönetmelik: Biyolojik etkenlere maruziyetin önlenmesi, risklerin değerlendirilmesi ve kontrol altına alınması ile ilgili gereklilikleri belirler.

ISO Standartları

İş hijyeni maruziyet değerlendirmeleri, uluslararası alanda kabul görmüş ISO standartlarına uygun olarak yapılmalıdır. En temel standartlardan biri ISO 45001:2018 (İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemleri) standardıdır. Bu standart, kuruluşların iş sağlığı ve güvenliği performanslarını sürekli iyileştirmeleri için bir çerçeve sunar ve maruziyet değerlendirmelerini bu sistemin temel bir parçası olarak konumlandırır. Ayrıca, spesifik maruziyet türleri için de çeşitli ISO teknik standartları (örneğin, gürültü ölçümleri için ISO 1996 serisi, kimyasal analizler için ISO standartları) bulunmaktadır.

2025 Mevzuat Güncellemeleri: Mevzuat, bilimsel gelişmeler ve teknolojik yenilikler doğrultusunda sürekli güncellenmektedir. İşverenlerin, en güncel yasal düzenlemelere uyum sağlamaları büyük önem taşımaktadır.

Kimler İçin Gereklidir?

İş hijyeni maruziyet değerlendirmesi, belirli sektörlerle sınırlı olmayıp, çalışan sağlığını ve güvenliğini etkileyebilecek herhangi bir tehlike kaynağı bulunan tüm işyerleri için gereklidir. 2025 yılında da bu kapsam genişliğini korumaktadır. Başlıca hedef kitleler şunlardır:

• Sanayi ve Üretim Tesisleri: Kimyasal madde kullanımı, makinelerin gürültüsü, titreşimi, toz ve duman emisyonları nedeniyle en yoğun maruziyetin görüldüğü alanlardır.
• İnşaat Sektörü: Toz (silika, asbest vb.), gürültü, titreşim, kimyasal boya ve solvent maruziyetleri yaygındır.
• Sağlık Kuruluşları: Biyolojik etkenlere (virüsler, bakteriler) ve bazı kimyasallara (dezenfektanlar, ilaçlar) maruziyet riski yüksektir.
• Kimya ve Petrokimya Sanayi: Yüksek derecede tehlikeli kimyasallara maruziyet riski mevcuttur.
• Madencilik Sektörü: Toz (kömür tozu, silika), gürültü, titreşim ve gaz maruziyetleri önemli risklerdir.
• Tarım Sektörü: Pestisitler, gübreler ve makinelerin gürültüsü gibi kimyasal ve fiziksel maruziyetler görülebilir.
• Gıda Üretimi ve İşleme: Kimyasal temizlik maddeleri, gürültü ve bazı biyolojik etkenlere maruziyet söz konusu olabilir.
• Ofis Ortamları: Aydınlatma, ergonomi, termal konfor ve nadiren de olsa bazı kimyasal maddelere (yazıcı tonerleri, temizlik malzemeleri) maruziyet değerlendirilebilir.

Özetle, işyerinde kimyasal, fiziksel veya biyolojik bir tehlikenin varlığı söz konusu ise, çalışanların bu tehlikelere maruziyetinin düzeyini belirlemek ve kontrol altına almak için iş hijyeni maruziyet değerlendirmesi yapılması zorunludur.

Avantajları ve Faydaları

İş hijyeni maruziyet değerlendirmesi, sadece yasal bir zorunluluk olmanın ötesinde, işletmelere önemli stratejik ve operasyonel avantajlar sunar. 2025 yılında bu faydalar daha da belirgin hale gelmiştir:

• Sağlık ve Güvenlik Artışı: Çalışanların meslek hastalıklarına ve iş kazalarına yakalanma riskini önemli ölçüde azaltır, sağlıklı bir çalışma ortamı sağlar.
• Mevzuat Uyumluluğu: Yasal gerekliliklerin yerine getirilmesini sağlayarak olası para cezaları ve yasal yaptırımlardan kaçınılmasına yardımcı olur.
• Maliyet Azaltma: Meslek hastalıkları ve iş kazaları nedeniyle oluşabilecek iş gücü kayıpları, tedavi masrafları, tazminatlar ve üretim duruşları gibi maliyetleri düşürür.
• Verimlilik Artışı: Sağlıklı ve güvenli bir ortamda çalışan işçiler daha motive olur ve daha verimli çalışır.
• Kurumsal İtibarın Güçlenmesi: Çalışan sağlığına ve güvenliğine önem veren firmalar, hem çalışanlar hem de paydaşlar nezdinde olumlu bir imaj çizer. Bu durum, nitelikli iş gücünü çekme ve elde tutma konusunda da avantaj sağlar.
• Süreç İyileştirme: Maruziyet değerlendirmesi sırasında tespit edilen operasyonel aksaklıklar, süreç iyileştirmeleri için fırsatlar sunabilir.
• Sigorta Maliyetlerinde Azalma: İş sağlığı ve güvenliği performansının yüksek olması, işyeri sigorta primlerinde indirimlere yol açabilir.