Aydın Ishikawa Diyagramı: SEÇ-K Sorunlarının Kök Nedenlerini Anlama (2025)

İş Sağlığı ve Güvenliği (İSG) alanında karşılaşılan sorunların sadece yüzeysel belirtileriyle uğraşmak, tekrarlayan kazalara ve verimlilik kayıplarına yol açabilir. İşte tam bu noktada, kök neden analizi için güçlü bir araç olan Ishikawa Diyagramı (Balık Kılçığı Diyagramı olarak da bilinir) devreye girer. 2025 yılı itibarıyla, Türkiye'deki SEÇ-K (Sağlık, Emniyet, Çevre, Güvenlik) yönetimi standartlarında Ishikawa'nın önemi daha da artmıştır. Bu araç, karmaşık sorunları sistematik bir şekilde incelemek, potansiyel nedenleri belirlemek ve etkili çözüm stratejileri geliştirmek için vazgeçilmezdir. Özellikle 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ile ISO 45001:2018 gibi uluslararası standartların gerektirdiği sürekli iyileştirme prensipleri doğrultusunda, Ishikawa diyagramı risk yönetimi ve kaza önleme süreçlerinde temel bir bileşen haline gelmiştir. Bu bilgilendirici içerik, Ishikawa'nın ne olduğunu, nasıl çalıştığını, yasal gerekliliklerini, kimler için faydalı olduğunu ve sunduğu avantajları 2025 güncel bilgileriyle detaylandıracaktır.

Ishikawa Diyagramı Nedir?

Ishikawa Diyagramı, adını yaratıcısı Japon kalite gurusu Dr. Kaoru Ishikawa'dan alan, bir sorunun olası tüm nedenlerini görselleştirmek için kullanılan bir analiz aracıdır. 'Balık Kılçığı' veya 'Neden-Sonuç Diyagramı' olarak da bilinen bu yöntem, bir sorunun (sonucun) ana gövdeyi oluşturduğu ve ana neden kategorilerinin bu gövdeden çıkan 'kılçıklar' şeklinde dallandığı bir balık kılçığına benzer. 2025 yılı itibarıyla SEÇ-K alanında, bu diyagram sadece bir analiz aracı olmanın ötesinde, bir proaktif risk değerlendirmesi ve sorun çözme kültürü oluşturmanın temel taşı olarak görülmektedir. Özellikle tehlikeli madde yönetimi, makine arızaları, iş kazaları, çevresel kirlilik gibi karmaşık SEÇ-K sorunlarının kök nedenlerini ortaya çıkarmada etkilidir.

Ishikawa Diyagramının Ana Neden Kategorileri (Sık Kullanılanlar):

• İnsan (İş Gücü): Çalışanların yetkinliği, eğitimi, motivasyonu, yorgunluğu, prosedürlere uyumu.
• Makineler (Teçhizat): Ekipmanların bakımı, kalitesi, eskimesi, yanlış kullanımı.
• Materyaller (Malzemeler): Kullanılan ham maddelerin kalitesi, depolanması, taşınması.
• Yöntemler (Prosedürler): İş akışları, çalışma talimatları, standartlar, denetim süreçleri.
• Çevre (Ortam): Çalışma koşulları, aydınlatma, havalandırma, gürültü, sıcaklık, iklimsel faktörler.
• Ölçüm (Metotlar): Veri toplama, analiz ve raporlama yöntemlerinin doğruluğu.

2025'te, bu temel kategorilere ek olarak, teknolojik gelişmeler ve yeni iş modelleri nedeniyle 'Yazılım', 'Sistem' veya 'Yönetim' gibi ek kategoriler de eklenebilir.

Ishikawa Diyagramı Nasıl Çalışır?

Ishikawa Diyagramı'nın çalışma prensibi, bir sorunun tek bir neden yerine birçok faktörün bir araya gelmesiyle oluştuğu varsayımına dayanır. Uygulama süreci genellikle şu adımları içerir:

1. Sorunun Tanımlanması: Analize başlanmadan önce, incelenecek sorun net ve anlaşılır bir şekilde tanımlanır. Örneğin, 'Fabrika A'da son altı ayda artan sırt yaralanmaları' veya 'Depolama alanında kimyasal sızıntıların tekrarlaması'.
2. Ana Neden Kategorilerinin Belirlenmesi: Soruna yönelik olası ana neden kategorileri belirlenir. En yaygın kullanılan 6 ana kategoriden (İnsan, Makineler, Materyaller, Yöntemler, Çevre, Ölçüm) yola çıkılabilir veya spesifik duruma göre farklı kategoriler de düşünülebilir.
3. Beyin Fırtınası (Brainstorming): Bir ekip oluşturularak, belirlenen ana neden kategorileri altında soruna yol açabilecek tüm potansiyel alt nedenler serbestçe ve yargılamadan ortaya konulur. Her alt neden, ilgili ana kategorinin 'kılçığına' yazılır.
4. Alt Nedenlerin Detaylandırılması: Ortaya konulan her alt neden, daha derinlemesine incelenerek 'neden?' sorusu tekrarlı bir şekilde sorulur. Bu '5 Neden' tekniği ile birleştiğinde, sorunun en temel kök nedenlerine ulaşılmasını sağlar. Örneğin, 'Makineler' kategorisi altında 'Makine arızası' varsa, 'Neden arıza yaptı?' sorusuyla bakım eksikliği, parça kalitesi gibi daha alt nedenlere inilir.
5. Kök Nedenlerin Belirlenmesi: Yapılan detaylı analiz sonucunda, soruna en çok katkıda bulunan ve çözülmesi en kritik olan kök nedenler belirlenir.
6. Çözüm Geliştirme ve Uygulama: Tespit edilen kök nedenlere yönelik çözüm önerileri geliştirilir, önceliklendirilir ve uygulama planı oluşturulur. 2025 itibarıyla bu çözümlerin dijital takip sistemleri ile entegre edilmesi yaygınlaşmaktadır.
7. Sonuçların İzlenmesi ve Değerlendirilmesi: Uygulanan çözümlerin etkinliği düzenli olarak izlenir ve gerekirse iyileştirmeler yapılır.

2025 Güncel Uygulama Notları: Dijital Ishikawa araçları, veri analizi yazılımları ile entegrasyon, uzaktan çalışma ekiplerinin katılımı için çevrimiçi beyin fırtınası platformları ve yapay zeka destekli neden analizi gibi yenilikler, 2025'te Ishikawa uygulamasını daha verimli hale getirmektedir.

Yasal Zorunluluklar ve Mevzuat

Türkiye'de İş Sağlığı ve Güvenliği (İSG) alanında Ishikawa Diyagramı'nın doğrudan yasal bir zorunluluk olarak adı geçmese de, uygulamanın kendisi, çeşitli yasal düzenlemelerin gerektirdiği proaktif risk yönetimi ve sürekli iyileştirme prensiplerini destekler niteliktedir. 2025 itibarıyla mevzuat, risklerin doğru bir şekilde analiz edilmesini ve önleyici tedbirlerin alınmasını daha da vurgulamaktadır.

İlgili Yasal Düzenlemeler ve Standartlar:

• 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu: Bu kanun, işverenlere çalışanların sağlığını ve güvenliğini sağlamakla yükümlü kılar. Risk değerlendirmesi yapma, tehlikeleri belirleme, bu tehlikelerden kaynaklanacak riskleri önleme veya azaltma zorunluluğu getirir. Ishikawa Diyagramı, bu risk değerlendirme süreçlerinde potansiyel nedenleri sistematik olarak belirlemek için güçlü bir araçtır.
• İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği: Bu yönetmelik, risk değerlendirmesinin nasıl yapılacağını detaylandırır. Ishikawa, bu değerlendirme sürecinde risklerin kök nedenlerini anlamak ve etkili önlemler geliştirmek için kullanılabilir.
• ISO 45001:2018 İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemi Standardı: Bu uluslararası standart, kuruluşların İSG performanslarını sürekli iyileştirmeleri için bir çerçeve sunar. Ishikawa Diyagramı, olumsuz olayların (kaza, ramak kala vb.) kök nedenlerini analiz ederek düzeltici ve önleyici faaliyetlerin etkinliğini artırmak için ISO 45001'in gerektirdiği 'planla-uygula-kontrol et-önlem al' (PUKÖ) döngüsünün 'kontrol et' ve 'önlem al' aşamalarında kritik rol oynar.
• Diğer Yönetmelikler: Kimyasal maddelerle çalışma, makine emniyeti, ergonomi gibi konulardaki özel yönetmelikler de, bu alanlardaki sorunların kök nedenlerini analiz etmek için Ishikawa'yı dolaylı olarak gerektirir.

2025'te, özellikle dijitalleşen iş süreçlerinde ve yeni nesil risk analiz yöntemlerinde, Ishikawa'nın mevzuata uyum sağlama ve iş sağlığı güvenliği yönetim sistemlerini güçlendirme rolü daha belirgin hale gelmiştir.

Kimler İçin Gereklidir?

Ishikawa Diyagramı, SEÇ-K alanında çalışan veya bu alanla ilgili sorunlarla karşılaşan hemen her kuruluş ve birey için faydalıdır. Ancak bazı gruplar için kullanımı daha öncelikli ve kritiktir:

• İşverenler ve Üst Yönetim: İş kazalarını ve meslek hastalıklarını önlemek, yasal uyumluluğu sağlamak ve operasyonel verimliliği artırmak için kök neden analizi yeteneği gereklidir.
• İş Sağlığı ve Güvenliği Profesyonelleri (İSG Uzmanları ve İşyeri Hekimleri): Risk değerlendirmesi yapmak, kaza sonrası incelemeler yürütmek, eğitim ihtiyaçlarını belirlemek ve önleyici tedbirler geliştirmek için temel bir araçtır.
• Kalite Yönetim Departmanları: Süreç iyileştirme ve ürün/hizmet kalitesini artırma çabalarında, Ishikawa, kalite sorunlarının kök nedenlerini anlamada kullanılır.
• Üretim ve Operasyon Yöneticileri: Üretim aksaklıkları, makine arızaları, verimlilik düşüşleri gibi operasyonel sorunların kök nedenlerini çözmek için etkilidir.
• Mühendislik ve Bakım Ekipleri: Ekipman arızaları, süreç hataları ve güvenlik açıklarının nedenlerini belirlemede ve çözmede kullanılır.
• Çevre Yönetimi Sorumluları: Çevresel kirlilik, atık yönetimi sorunları gibi konularda kök neden analizi için idealdir.
• Her Seviyedeki Çalışanlar: İşyeri sorunlarını raporlama ve çözüm süreçlerine katılım için temel bir anlayış geliştirmek adına faydalıdır.

2025 itibarıyla, dijital dönüşümle birlikte, bu araçların kullanımı sadece İSG uzmanlarıyla sınırlı kalmayıp, tüm organizasyonel katmanlarda benimsenmesi teşvik edilmektedir.

Avantajları ve Faydaları

Ishikawa Diyagramı, SEÇ-K alanında doğru ve etkili bir şekilde uygulandığında sayısız avantaj sunar:

• Kök Neden Analizi: Sorunların sadece belirtileriyle değil, gerçek kök nedenleriyle mücadele etmeyi sağlar. Bu, sorunun kalıcı olarak çözülmesine yardımcı olur.
• Sistematik Yaklaşım: Karmaşık sorunları parçalara ayırarak, olası tüm nedenleri düzenli bir şekilde incelemeyi mümkün kılar.
• Görselleştirme: Sorun ve nedenleri arasındaki ilişkiyi net bir şekilde göstererek, anlaşılmasını ve ekip içinde iletişimi kolaylaştırır.
• Ekip Çalışmasını Teşvik Eder: Beyin fırtınası süreci, farklı bakış açılarının bir araya gelmesini ve ortak bir anlayış geliştirilmesini sağlar.
• Önleyici Faaliyetlerin Geliştirilmesi: Kök nedenler belirlendiğinde, gelecekte benzer sorunların yaşanmasını engelleyecek daha etkili önleyici tedbirler alınabilir.
• Karar Verme Sürecini Destekler: Hangi nedenlerin daha kritik olduğunu belirleyerek, kaynakların doğru yere odaklanmasını sağlar.
• Sürekli İyileştirme Kültürü Oluşturur: Sorun çözme ve neden analizi süreçlerini kurumsallaştırarak, organizasyonda sürekli iyileştirme kültürünün yerleşmesine katkıda bulunur.
• Yasal Uyumluluğu Destekler: Risk değerlendirmesi ve önleyici tedbir alma yükümlülüklerinin yerine getirilmesinde önemli bir araçtır.
• Maliyet Tasarrufu: Kazalar, arızalar ve verimsizlikler azaldıkça doğrudan maliyet tasarrufu sağlar.

2025'te, bu avantajlar modern teknoloji ve veri odaklı yaklaşımlarla daha da güçlendirilerek, kuruluşların rekabet avantajı elde etmelerine yardımcı olmaktadır.