İpsala, Edirne 5 Why (5 Neden): İş Kazalarının Kök Nedenlerini 2025'te Keşfedin

İş kazaları ve tehlikeli durumlar, her ölçekteki işletme için ciddi riskler taşır. Bu riskleri minimize etmenin en etkili yollarından biri, sadece yüzeysel belirtilere değil, olayın ardındaki temel nedenlere odaklanmaktır. İşte bu noktada, 2025 itibarıyla İş Sağlığı ve Güvenliği (İSG) yönetim sistemlerinin ayrılmaz bir parçası haline gelen 5 Why (5 Neden) tekniği devreye girer. Bu metodoloji, basit ama güçlü bir sorgulama süreciyle, bir sorunun veya olayın ardındaki gerçek kök nedeni ortaya çıkarmayı hedefler. Hedef kitlemiz, iş güvenliğini en üst düzeyde tutmak isteyen tüm işverenler, yöneticiler, İSG profesyonelleri ve çalışanlardır. 2025'in dinamik iş ortamında, proaktif risk yönetimi ve sürekli iyileştirme anlayışı, işletmelerin rekabet avantajını koruması için kritik öneme sahiptir. 5 Why, bu anlayışın somut bir uygulamasıdır.

5 Why Nedir?

5 Why (5 Neden), bir problemin veya olayın nedenlerini tekrarlayan bir dizi soru sorarak belirlemeye dayanan basit, ancak son derece etkili bir kök neden analizi (KNA) yöntemidir. Genellikle bir sorunun ardındaki beş temel nedeni sorgulayarak, yüzeysel belirtilerin ötesine geçip gerçek kök nedene ulaşmayı amaçlar. Bu teknik, Toyota Üretim Sistemi'nin bir parçası olarak geliştirilmiş olup, günümüzde iş sağlığı ve güvenliği (İSG), kalite yönetimi ve genel problem çözme alanlarında yaygın olarak kullanılmaktadır. 2025 itibarıyla, ISO 45001:2018 standardının sürekli iyileştirme prensipleriyle de tam uyum içinde olan 5 Why, risk değerlendirmesi ve olay incelemelerinde kilit bir rol oynamaktadır. Metodolojinin temel mantığı, her cevabın bir sonraki soruyu tetiklemesi ve bu döngünün gerçek nedenin ortaya çıkana kadar devam etmesidir. Genellikle beş tekrar yeterli olsa da, kök nedene ulaşmak için daha az veya daha fazla sorgulama gerekebilir.

• Temel Prensip: Bir sorunun sadece belirtilerine değil, ardındaki temel nedenlere odaklanmak.
• Amaç: Tekrarlayan sorunları önlemek ve kalıcı çözümler üretmek.
• Uygulama Alanları: İş kazaları, ramak kala olaylar, üretim hataları, müşteri şikayetleri vb.
• 2025 Güncel Yaklaşım: Dijitalleşen iş akışları ve veri analizi ile entegre edilerek daha hızlı ve kapsamlı sonuçlar elde edilmesi.

5 Why Nasıl Çalışır?

5 Why tekniğinin uygulanması, sistematik bir sorgulama süreci gerektirir. Başlangıçta tanımlanan bir sorun veya olay ile başlanır ve bu sorunun nedenleri art arda sorgulanır. Her sorunun cevabı, bir sonraki 'neden?' sorusunun temelini oluşturur. Bu süreç, mantıksal bir zincir oluşturarak en temel nedene ulaşılana kadar devam eder.

Adımlar:**

1. Sorunu Tanımlama: İncelenecek spesifik olayı veya problemi net bir şekilde belirleyin. Örneğin, 'Makine operatörünün eli ezildi.'
2. İlk 'Neden?' Sorusu: İlk soruyu sorun. 'Makine operatörünün eli neden ezildi?' Cevap: 'Güvenlik kapağı açıkken makineyi çalıştırmaya çalıştı.'
3. İkinci 'Neden?' Sorusu: Bir önceki cevabın nedenini sorun. 'Güvenlik kapağı neden açıkken makineyi çalıştırmaya çalıştı?' Cevap: 'Üretim baskısı nedeniyle zaman kazanmak istedi.'
4. Üçüncü 'Neden?' Sorusu: Bir önceki cevabın nedenini sorun. 'Neden üretim baskısı nedeniyle zaman kazanmak istedi?' Cevap: 'Mevcut üretim hedefinin yüksek olması ve makinede kısa süreli bir arıza yaşanması.'
5. Dördüncü 'Neden?' Sorusu: Bir önceki cevabın nedenini sorun. 'Makinede neden kısa süreli bir arıza yaşandı?' Cevap: 'Rutin bakımının gecikmiş olması.'
6. Beşinci 'Neden?' Sorusu: Bir önceki cevabın nedenini sorun. 'Rutin bakım neden gecikti?' Cevap: 'Bakım ekibinin yetersiz sayıda olması ve diğer öncelikli görevlerin yoğunluğu.'
7. Kök Neden Tespiti: Bu noktada, temel nedenin 'Bakım ekibinin yetersiz sayıda olması ve diğer öncelikli görevlerin yoğunluğu' olduğu anlaşılabilir. Buradan hareketle 'Güvenlik kapağının açıkken makineyi çalıştırmaya çalıştı' eyleminin altında yatan temel nedenin, bakım süreçlerindeki aksaklık olduğu ortaya çıkar.

2025 Uygulama İpuçları:

• Ekip Çalışması: Farklı departmanlardan (üretim, bakım, İSG, yönetim) kişilerin katılımıyla daha kapsamlı bir analiz sağlanır.
• Veri Kullanımı: Olay raporları, bakım kayıtları, performans verileri gibi somut verilerle sorgulamalar desteklenir.
• Görselleştirmeler: Akış şemaları veya zihin haritaları kullanılarak neden-sonuç ilişkileri daha net görülebilir.
• Çözüm Odaklılık: Tespit edilen kök nedenlere yönelik uygulanabilir ve kalıcı çözümler üretmek esastır.

Yasal Zorunluluklar ve Mevzuat

Türkiye'de iş sağlığı ve güvenliği alanında 5 Why tekniğinin doğrudan bir 'yasal zorunluluk' olarak adı geçmese de, bu metodolojinin temel aldığı prensipler, İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu (6331 Sayılı Kanun) ve ilgili yönetmelikler tarafından dolaylı olarak zorunlu kılınmıştır. Özellikle risk değerlendirmesi, iş kazası ve meslek hastalığı incelemeleri ile alınacak önleyici tedbirler konularında, kök neden analizi yapma gerekliliği mevzuatta yer almaktadır.

• 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu: Madde 4'te belirtilen 'Risklerden korunma ilkeleri' ve Madde 5'te yer alan 'Önleme' ilkesi, olası tehlikelerin kaynağını belirleyip ortadan kaldırmayı hedefler. 5 Why, bu önleme faaliyetlerinin temelini oluşturur.
• İş Kazası ve Meslek Hastalığı Bildirimi, Kaydı ve İncelemesi: 6331 Sayılı Kanun ve ilgili yönetmelikler uyarınca, meydana gelen iş kazaları ve tespit edilen meslek hastalıkları detaylı bir şekilde incelenmelidir. Bu incelemelerin amacı, olayın tekrarını önleyecek tedbirleri belirlemektir. 5 Why, bu incelemelerde kök nedeni tespit etmek için en etkili araçlardan biridir.
• Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği: İşverenlerin, işyerindeki riskleri belirlemek, analiz etmek ve kontrol altına almakla yükümlü olduğunu belirtir. 5 Why, risk değerlendirmesi sürecinde potansiyel tehlikelerin altında yatan nedenleri anlamak için kullanılabilir.
• ISO 45001:2018: Bu uluslararası standart, İSG yönetim sistemleri için gereklilikleri belirler. Standardın 10.2 (Olaylar ve uygunsuzluklar) ve 10.3 (Sürekli iyileştirme) maddeleri, 5 Why gibi kök neden analizi tekniklerinin kullanımını güçlü bir şekilde destekler. ISO 45001, olayların kök nedenlerinin belirlenmesini ve bunların tekrarını önlemek için iyileştirici faaliyetlerin uygulanmasını zorunlu kılar.

2025 Mevzuat Çerçevesi: 2025 itibarıyla, mevzuatın yorumlanması ve uygulanmasında, teknolojik gelişmelerin getirdiği yeni riskler (örneğin siber güvenlik, yapay zeka kaynaklı riskler) ve uzaktan çalışma gibi yeni iş modelleri de dikkate alınarak, kök neden analizlerinin bu yeni bağlamlarda da etkin bir şekilde yapılması beklenmektedir.

Kimler İçin Gereklidir?

5 Why tekniği, işyerinde meydana gelen sorunların, kazaların veya tehlikeli durumların kök nedenlerini anlamak ve çözmek isteyen her türlü işletme ve birey için gereklidir. Bu, sadece büyük sanayi kuruluşlarını değil, küçük ve orta ölçekli işletmeleri (KOBİ'ler) ve hatta hizmet sektöründeki firmaları da kapsar.

• İşverenler ve Üst Yönetim: İşyerinde güvenli bir çalışma ortamı oluşturma ve sürdürme sorumluluğu, kök neden analizi gerektirir.
• İş Sağlığı ve Güvenliği (İSG) Profesyonelleri: İSG uzmanları, olay incelemelerinde, risk değerlendirmelerinde ve önleyici tedbirlerin belirlenmesinde 5 Why'ı aktif olarak kullanır.
• Departman Yöneticileri ve Süpervizörler: Kendi alanlarındaki operasyonel sorunları ve güvenlik ihlallerinin temel nedenlerini anlamak için bu tekniği uygulayabilirler.
• Operasyon ve Üretim Ekipleri: Günlük iş akışlarındaki aksaklıkların veya güvenlik açıklarının nedenlerini belirlemede rol alırlar.
• Bakım Ekipleri: Arızaların ve ekipman sorunlarının tekrarlamasını önlemek için kök neden analizi yapar.
• Kalite Kontrol Departmanları: Ürün veya hizmet kalitesindeki sorunların temel nedenlerini tespit eder.
• Tüm Çalışanlar: Kendi çalışma alanlarındaki güvenlik risklerini fark edip, olası nedenleri sorgulayarak daha güvenli bir işyeri kültürüne katkıda bulunabilirler.

2025'te Odak Noktası: Artan dijitalleşme ve veri odaklı karar alma süreçleri ile birlikte, 5 Why'ın sadece İSG olayları için değil, aynı zamanda iş süreçlerinin verimliliğini ve çevresel etkilerini optimize etmek için de kullanılması yaygınlaşacaktır.

Avantajları ve Faydaları

5 Why tekniği, basitliğine rağmen işletmelere sunduğu birçok avantajla öne çıkar. Kök neden analizi yaparak, sorunların tekrarlanmasını önler ve daha kalıcı çözümler üretilmesini sağlar.

• Kök Nedenlere Odaklanma: Sorunların sadece belirtilerini değil, gerçek nedenlerini ortaya çıkararak kalıcı çözümler üretilmesini sağlar.
• Basit ve Hızlı Uygulanabilirlik: Karmaşık araçlara veya özel yazılımlara ihtiyaç duymadan, ekip üyeleri tarafından kolayca uygulanabilir.
• Maliyet Tasarrufu: Sorunların tekrarlanmasını önleyerek, tekrar eden kazalar, arızalar veya üretim hatalarından kaynaklanan maliyetleri azaltır.
• Sürekli İyileştirme Kültürü: İşyerinde sürekli öğrenme ve gelişim felsefesini teşvik eder.
• Artan Güvenlik ve Verimlilik: Kazaların ve tehlikeli durumların azalmasıyla iş güvenliği artar, bu da doğrudan verimliliğe yansır.
• Ekip Çalışmasını Güçlendirme: Ortak bir sorunu çözmek için farklı departmanlardan kişilerin birlikte çalışmasını teşvik eder.
• Karar Alma Süreçlerini Destekleme: Veriye dayalı ve mantıksal çıkarımlarla daha doğru ve etkili kararlar alınmasına yardımcı olur.
• ISO 45001 Uyumluluğu: İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemi'nin sürekli iyileştirme ve olay inceleme gerekliliklerini karşılamada kritik bir rol oynar.

2025 Vizyonu: Yapay zeka destekli analiz araçları ile 5 Why süreçleri daha hızlı yürütülebilir, potansiyel kök nedenler daha erken tespit edilebilir ve önleyici tedbirler proaktif olarak planlanabilir.