Kars Risk Değerlendirme (HIRA)

İş sağlığı ve güvenliği (İSG) alanında faaliyet gösteren her işletme için temel taşlardan biri olan Risk Değerlendirme (Hazard Identification and Risk Assessment - HIRA), 2025 itibarıyla daha da kritik bir öneme sahip olmaktadır. Bu süreç, iş yerindeki potansiyel tehlikeleri sistematik bir şekilde belirlemeyi, bu tehlikelerden kaynaklanabilecek riskleri analiz etmeyi ve bu riskleri kabul edilebilir bir seviyeye indirmek için gerekli önlemleri almayı amaçlar. SEÇ-K (Sağlık, Emniyet, Çevre, Güvenlik) prensiplerinin merkezinde yer alan risk değerlendirme, sadece yasal bir zorunluluk olmanın ötesinde, iş gücü verimliliğini artırmanın, maliyetleri düşürmenin ve itibarını korumanın en etkili yollarından biridir. Özellikle dinamik iş ortamları ve sürekli değişen teknolojik gelişmeler göz önüne alındığında, 2025 yılında güncel ve etkili bir risk değerlendirme süreci, işletmelerin sürdürülebilir başarısı için vazgeçilmezdir. Bu rehberde, risk değerlendirmenin ne olduğunu, nasıl yapıldığını, yasal çerçevesini ve işletmeler için sunduğu avantajları detaylı bir şekilde inceleyeceğiz.

Risk Değerlendirme (HIRA) Nedir?

Risk Değerlendirme (HIRA), bir iş yerinde var olan veya oluşabilecek tehlikeleri sistematik olarak tanımlama, tehlikelerden kaynaklanabilecek risklerin büyüklüğünü analiz etme ve bu risklerin kabul edilebilir bir düzeye indirilmesi için gerekli kontrol önlemlerini belirleme ve uygulama sürecidir. 2025 yılında, bu süreç sadece kaza ve meslek hastalığı önleme odaklı olmaktan çıkmış, aynı zamanda çevresel etkileri, siber güvenlik risklerini ve iş sürekliliği tehditlerini de kapsayacak şekilde genişlemiştir. HIRA, proaktif bir yaklaşım olup, sorunlar ortaya çıkmadan önce müdahale etmeyi hedefler. ISO 45001:2018 standardı, risk değerlendirmesinin İSG yönetim sisteminin ayrılmaz bir parçası olmasını zorunlu kılmaktadır. Temel adımları şunlardır:

• Tehlikelerin Tanımlanması: İş yerindeki her türlü potansiyel zarar kaynağının (fiziksel, kimyasal, biyolojik, ergonomik, psikososyal vb.) belirlenmesi.
• Risklerin Analizi: Tanımlanan tehlikelerden dolayı ortaya çıkabilecek olayların olasılığı ve bu olayların sonuçlarının (şiddetinin) değerlendirilmesi.
• Risklerin Değerlendirilmesi: Analiz edilen risklerin kabul edilebilir olup olmadığına karar verilmesi.
• Kontrol Önlemlerinin Belirlenmesi ve Uygulanması: Kabul edilemez riskleri ortadan kaldırmak veya kabul edilebilir seviyelere indirmek için gerekli önlemlerin planlanması ve hayata geçirilmesi.
• Gözden Geçirme ve Güncelleme: Uygulanan önlemlerin etkinliğinin düzenli olarak kontrol edilmesi ve değişimlere göre risk değerlendirme dosyasının güncellenmesi.

2025 yılı itibarıyla, dijitalleşmenin artmasıyla birlikte veri analizi ve yapay zeka destekli risk tahmin modelleri de HIRA süreçlerinde giderek daha fazla yer bulmaktadır.

Risk Değerlendirme (HIRA) Nasıl Çalışır?

Risk Değerlendirme (HIRA) süreci, belirli metodolojilere dayalı olarak adım adım ilerler. 2025'te bu süreç, daha veri odaklı ve kapsayıcı hale gelmiştir. Genel işleyişi aşağıdaki gibidir:

1. Hazırlık ve Kapsam Belirleme: Hangi işlerin, işlemlerin veya alanların risk değerlendirmesine tabi tutulacağının belirlenmesi. Bu aşamada ilgili tüm paydaşlar (işveren, çalışan temsilcileri, İSG profesyonelleri) sürece dahil edilir.
2. Tehlike Kaynaklarının Tespiti: İş yerindeki tüm potansiyel tehlike kaynakları (makineler, kimyasallar, çalışma ortamı koşulları, iş akışları, insan davranışları vb.) gözlem, inceleme, anket, iş sağlığı kayıtları ve geçmiş olay raporları gibi yöntemlerle belirlenir. 2025'te mobil uygulamalar ve sensör teknolojileri bu tespit sürecini desteklemektedir.
3. Risk Analizi ve Matris Kullanımı: Belirlenen her bir tehlike için riskin büyüklüğü, olasılık (bir olayın meydana gelme ihtimali) ve şiddet (olayın sonuçlarının ciddiyeti) ölçekleri kullanılarak hesaplanır. Genellikle bir risk matrisi kullanılır.

(Not: Ölçeklendirme ve matris yapısı işletmenin kendi risk iştahına ve belirlediği kriterlere göre farklılık gösterebilir.)

Yasal Zorunluluklar ve Mevzuat

Türkiye'de iş sağlığı ve güvenliği alanında risk değerlendirme, 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve ilgili yönetmelikler tarafından açıkça zorunlu kılınmıştır. 2025 yılında da bu yasal çerçeve geçerlidir ve güncel mevzuatla desteklenmektedir.

• 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu: Kanunun temel amacı, iş yerlerinde iş sağlığı ve güvenliğini sağlamak ve mevcut tehlikeleri ortadan kaldırmak, riskleri azaltmak ve bunlarla ilgili korunma önlemlerini almak suretiyle iş kazalarını ve meslek hastalıklarını önlemektir. Kanun, işverenlere iş yerindeki riskleri değerlendirme ve gerekli önlemleri alma yükümlülüğü getirir.
• İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği: Bu yönetmelik, risk değerlendirmesinin nasıl yapılacağını, hangi unsurları içermesi gerektiğini, kimler tarafından yapılacağını ve ne sıklıkla güncellenmesi gerektiğini detaylandırır. Yönetmeliğe göre, risk değerlendirmesi işin yapıldığı her alanda ve her işlem için yapılmalıdır.
• Diğer İlgili Mevzuat: Kimyasallarla ilgili yönetmelikler (Örn: REACH, CLP), makine emniyet yönetmelikleri, elle taşıma yönetmelikleri, gürültü ve titreşim yönetmelikleri gibi spesifik alanlara yönelik mevzuatlar da risk değerlendirmesi süreçlerinde dikkate alınmalıdır.
• ISO 45001:2018 Standardı: Uluslararası düzeyde kabul gören bu standart, iş sağlığı ve güvenliği yönetim sistemlerinin kurulması ve işletilmesi için bir çerçeve sunar. ISO 45001, risk değerlendirmesini İSG politikasının ve hedeflerinin belirlenmesinde temel bir unsur olarak kabul eder ve sürekli iyileştirme döngüsünün ayrılmaz bir parçası olarak konumlandırır. 2025 itibarıyla, bu standardın entegrasyonu, işletmelerin küresel düzeyde rekabet gücünü artırmaktadır.

Mevzuata uyum, sadece cezai yaptırımlardan kaçınmakla kalmaz, aynı zamanda işletmenin çalışanlarına ve topluma karşı sorumluluğunu yerine getirdiğini gösterir.

Kimler İçin Gereklidir?

Risk Değerlendirme (HIRA), 2025 yılında da istisnasız olarak tüm iş yerleri için zorunludur. Bu zorunluluk, iş yerinin büyüklüğüne, faaliyet alanına, çalışan sayısına veya tehlike sınıfına bakılmaksızın geçerlidir. Kanun ve ilgili yönetmelikler, işverenlerin iş yerinde mevcut olan veya olması muhtemel riskleri belirleyerek bu risklere karşı gerekli önlemleri almasını emreder. Bu kapsamda:

• Tüm Özel Sektör İş Yerleri: Fabrikalar, atölyeler, ofisler, şantiyeler, dükkanlar, depolar, laboratuvarlar, hastaneler, okullar vb.
• Tüm Kamu Kurum ve Kuruluşları: Belediyeler, devlet daireleri, üniversiteler, kamu hastaneleri vb.
• Kendi Adına Bağımsız Çalışanlar (Serbest Meslek Sahipleri): Kendi iş yerlerinde veya evden çalışsalar bile potansiyel riskleri değerlendirmelidirler.
• Ev Hizmetlerinde Çalışanlar: Ev hizmetleri veren işverenler de belirli riskleri değerlendirmekle yükümlüdür.

Özellikle tehlikeli ve çok tehlikeli sınıfta yer alan iş yerlerinde risk değerlendirmesi, daha detaylı ve sık güncellenmelidir. 2025'te iş birliğiyle yapılan risk değerlendirmeleri, yani işveren, İSG profesyonelleri ve çalışanların ortak katılımıyla yapılan değerlendirmeler daha etkin kabul edilmektedir.

Avantajları ve Faydaları

Risk Değerlendirme (HIRA) süreci, sadece yasal bir yükümlülük olmanın ötesinde, işletmeler için sayısız fayda sağlar. 2025 yılında bu faydalar daha da belirginleşmiş ve işletmelerin sürdürülebilirliği için kritik hale gelmiştir.

• Kaza ve Meslek Hastalığı Azalması: En temel faydası, iş yerindeki tehlikelerin önceden tespit edilip kontrol altına alınmasıyla iş kazaları ve meslek hastalıklarının önlenmesidir. Bu, çalışanların sağlığını ve güvenliğini doğrudan korur.
• Maliyet Tasarrufu: Kazaların ve hastalıkların azalması, iş gücü kaybını, tedavi masraflarını, sigorta primlerindeki artışları, üretim kesintilerini ve olası tazminat ödemelerini azaltarak işletme maliyetlerinde önemli bir düşüş sağlar.
• Verimlilik Artışı: Güvenli ve sağlıklı bir çalışma ortamı, çalışanların motivasyonunu ve işlerine olan bağlılığını artırır. Bu da genel iş verimliliğinin yükselmesine katkıda bulunur.
• Yasal Uyumluluk ve Cezalardan Kaçınma: Mevzuata uygun hareket etmek, olası denetimlerde para cezaları ve iş durdurma gibi yaptırımlardan kaçınmayı sağlar.
• İtibar ve Kurumsal İmânın Güçlenmesi: Çalışanlarının sağlığına ve güvenliğine önem veren işletmeler, hem çalışanları hem de müşterileri nezdinde daha saygın bir konuma gelir. Bu, markanın değerini ve pazar rekabet gücünü artırır.
• İş Sürekliliğinin Sağlanması: Potansiyel risklerin yönetilmesi, beklenmedik olayların (yangın, ciddi kaza vb.) iş süreçlerini kesintiye uğratma olasılığını azaltır, böylece iş sürekliliği sağlanır.
• Sürdürülebilirlik ve Çevresel Etki Yönetimi: Kapsamlı bir HIRA, çevresel riskleri de ele alarak işletmenin sürdürülebilirlik hedeflerine ulaşmasına yardımcı olur.
• Karar Verme Süreçlerinin İyileştirilmesi: Elde edilen veriler, işverenlerin daha bilinçli ve stratejik kararlar almasına olanak tanır.