Kilis Davranış Odaklı Güvenlik (BBS): Güvenli Bir Geleceğin Anahtarı

İş sağlığı ve güvenliği alanında 15 yılı aşkın deneyimimle, Türkiye'nin önde gelen SEÇ-K (Sağlık, Emniyet, Çevre, Güvenlik) uzmanı olarak, iş yerlerindeki kaza ve ramak kala olaylarının temelinde yatan davranışsal faktörleri ele alan Davranış Odaklı Güvenlik (BBS) konusunu 2025 yılı güncel verileriyle ve ISO standartları çerçevesinde sizlere sunuyorum. Geleneksel güvenlik yaklaşımlarının ötesine geçerek, insan davranışlarını anlama ve olumlu yönde şekillendirme prensibine dayanan BBS, güvenli bir çalışma kültürü oluşturmanın en etkili yollarından biridir. Bu rehber, BBS'nin ne olduğunu, neden kritik bir öneme sahip olduğunu, yasal zorunluluklarını, uygulama adımlarını ve işletmeler için sunduğu somut faydaları detaylı bir şekilde açıklayacaktır. Hedef kitlemiz, iş sağlığı ve güvenliği profesyonellerinden işletme yöneticilerine, İSG temsilcilerinden tüm çalışanlara kadar güvenli bir çalışma ortamı oluşturmak isteyen herkesi kapsamaktadır.

Davranış Odaklı Güvenlik (BBS) Nedir?

Davranış Odaklı Güvenlik (BBS), iş yerlerinde meydana gelen kazaların ve tehlikeli durumların önemli bir bölümünün, bireylerin veya grupların sergilediği belirli davranışlardan kaynaklandığı anlayışına dayanan sistematik bir yaklaşımdır. BBS, temel olarak, güvenli ve güvensiz davranışları gözlemleyerek, bu davranışları etkileyen faktörleri analiz ederek ve güvenli davranışları teşvik edip güvensiz davranışları azaltmaya odaklanarak iş kazalarını önlemeyi hedefler. 2025 itibarıyla BBS, sadece kurallara uyumu değil, aynı zamanda çalışanların güvenlik bilincini, motivasyonunu ve katılımını artırmayı amaçlayan proaktif bir güvenlik yönetimi aracı olarak kabul edilmektedir.

BBS'nin temel prensipleri şunlardır:

• Gözlem ve Geri Bildirim: Güvenli ve güvensiz davranışların düzenli olarak gözlemlenmesi ve bu gözlemler hakkında yapıcı geri bildirimlerin verilmesi.
• Nedensellik Analizi: Güvensiz davranışların altında yatan temel nedenlerin (örneğin, yetersiz eğitim, iletişim eksikliği, stres, iş yükü, motivasyon düşüklüğü) belirlenmesi.
• Pozitif Pekiştirme: Güvenli davranışlar sergileyen çalışanların takdir edilmesi ve ödüllendirilmesi.
• Kültürel Dönüşüm: Güvenliğin birincil öncelik olduğu ve herkesin bu sürece aktif olarak katıldığı bir iş kültürü oluşturulması.

2025 verileri, BBS uygulayan işletmelerde iş kazası oranlarında ortalama %20-30'luk bir azalma ve ramak kala olay bildirimlerinde %40'lık bir artış olduğunu göstermektedir. Ramak kala olaylarındaki artış, çalışanların artık kendilerini daha güvende hissettikleri ve potansiyel riskleri bildirme konusunda daha istekli olduklarının bir göstergesidir.

Davranış Odaklı Güvenlik (BBS) Nasıl Çalışır?

BBS'nin işleyişi, belirli adımları ve sürekli bir döngüyü takip eder. Bu süreç, tüm çalışanların katılımını gerektiren dinamik bir yapıya sahiptir.

BBS Uygulama Adımları:

1. Güvenli Davranışların Tanımlanması: İşyerine özgü kritik görevler ve bu görevlerde sergilenmesi beklenen güvenli davranışlar net bir şekilde tanımlanır. Örneğin, "vinç operatörü, yükü kaldırmadan önce askı aparatlarını kontrol eder."
2. Davranış Gözlemleri: Eğitimli gözlemciler (genellikle yöneticiler, İSG uzmanları veya çalışan temsilcileri) tarafından belirlenen güvenli davranışlar, iş süreçleri sırasında gözlemlenir. Gözlemler, yapılandırılmış kontrol listeleri kullanılarak yapılır.
3. Analiz ve Raporlama: Toplanan gözlem verileri analiz edilir. Hangi davranışların ne sıklıkla sergilendiği, hangi davranışların risk oluşturduğu ve bu davranışların altında yatan nedenler belirlenir.
4. Geri Bildirim ve Eğitim: Gözlem sonuçları, ilgili çalışanlarla veya ekiplerle yapıcı bir şekilde paylaşılır. Güvensiz davranışlar için düzeltici aksiyonlar belirlenir ve gerekli eğitimler verilir. Güvenli davranışlar için ise pozitif geri bildirimler ve takdirler sunulur.
5. Düzeltici ve Önleyici Faaliyetler: Analizler sonucunda ortaya çıkan sistemik sorunlar (örneğin, yetersiz aydınlatma, ergonomik olmayan çalışma alanı) için iyileştirme faaliyetleri planlanır ve uygulanır.
6. Sürekli İyileştirme: BBS süreci, sürekli bir iyileştirme döngüsü içinde yer alır. Gözlem verileri düzenli olarak değerlendirilir, hedefler yeniden belirlenir ve süreç güncellenir.

2025 Güncel Yaklaşımlar: Günümüzde BBS, dijitalleşen dünyada mobil uygulamalar ve veri analitik araçlarıyla desteklenmektedir. Bu araçlar, gözlem süreçlerini hızlandırır, veri toplama ve analizini kolaylaştırır, gerçek zamanlı raporlama imkanı sunar.

Yasal Zorunluluklar ve Mevzuat

Türkiye'de iş sağlığı ve güvenliği alanında BBS'nin doğrudan bir mevzuat maddesi olmamakla birlikte, 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve ilgili yönetmelikler, işverenlere çalışanların sağlığını ve güvenliğini sağlamakla yükümlü tutmaktadır. BBS, bu genel yükümlülüğün yerine getirilmesinde etkili bir araç olarak öne çıkar.

İlgili Mevzuat ve Standartlar:

• 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu: İşverenlerin genel yükümlülükleri (madde 4 ve devamı), risk değerlendirmesi (madde 11), çalışanların eğitimi (madde 16) ve bilgilendirilmesi (madde 17) gibi maddeler, BBS'nin uygulanması için zemin hazırlar.
• İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği: Kazaların ve tehlikeli olayların önlenmesi için risklerin belirlenmesi ve değerlendirilmesi gerekliliği, BBS'nin temelini oluşturan davranışsal risklerin tespitini kapsar.
• ISO 45001:2018 İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemleri: Bu uluslararası standart, proaktif yaklaşımları, liderlik ve çalışan katılımını vurgular. BBS, ISO 45001'in iş sağlığı ve güvenliği performansını sürekli iyileştirme hedefine ulaşmada önemli bir rol oynar. Standardın 8.1 maddesi (Operasyonel planlama ve kontrol) ve 10.3 maddesi (Sürekli iyileştirme) BBS uygulamalarıyla doğrudan ilişkilidir.

2025 Güncel Yorum: Mevzuat, giderek daha fazla proaktif ve davranışsal boyutlara odaklanmaktadır. Denetimlerde, sadece prosedürlerin varlığı değil, aynı zamanda bu prosedürlerin çalışanlar tarafından nasıl uygulandığı ve güvenli davranışların ne ölçüde teşvik edildiği de dikkate alınmaktadır. Bu durum, BBS'yi yasal uyumluluk açısından da kritik hale getirmektedir.

Kimler İçin Gereklidir?

Davranış Odaklı Güvenlik (BBS), iş sağlığı ve güvenliğinin önemli olduğu her türlü işyeri ve sektör için gereklidir. Özellikle riskin yüksek olduğu, insan hatasının kazalara yol açma potansiyelinin bulunduğu alanlarda BBS uygulamaları büyük önem taşır.

BBS'nin En Çok Fayda Sağladığı Sektörler ve Roller:

• Sanayi ve Üretim Tesisleri: Makine operatörleri, montaj hattı çalışanları, bakım personeli.
• İnşaat Sektörü: Saha çalışanları, ustalar, vinç operatörleri, yüksekte çalışma yapanlar.
• Enerji Sektörü: Santral çalışanları, saha bakım ekipleri, elektrikçiler.
• Lojistik ve Taşıma: Kamyon şoförleri, depo çalışanları, forklift operatörleri.
• Sağlık Sektörü: Hemşireler, doktorlar, hasta bakıcılar (özellikle hasta taşıma ve kaldırma gibi davranışlar).
• Kimya ve Petrokimya Tesisleri: Operatörler, saha teknikerleri.

Hedef Kitle:

• Üst Yönetim: Güvenlik kültürünün oluşumu için liderlik ve kaynak sağlama sorumluluğu.
• Orta Kademe Yöneticiler: Sorumluluk alanlarındaki çalışanların davranışlarını gözlemleme ve yönlendirme.
• İş Sağlığı ve Güvenliği Profesyonelleri: BBS programlarının geliştirilmesi, uygulanması ve izlenmesi.
• Tüm Çalışanlar: Kendi ve iş arkadaşlarının güvenli davranışlarını sergileme ve potansiyel riskleri bildirme.

2025 Vurgusu: Günümüzde BBS, sadece iş kazalarını azaltmakla kalmayıp, aynı zamanda çalışanların psikolojik güvenliğini de artırarak işe bağlılığı ve verimliliği yükselten bir unsur olarak görülmektedir. Bu nedenle, her ölçekteki işletme için stratejik bir yatırım olarak değerlendirilmektedir.

Avantajları ve Faydaları

Davranış Odaklı Güvenlik (BBS) uygulamaları, işletmeler için sayısız somut fayda sağlamaktadır. Bu faydalar, finansal, operasyonel ve insani boyutlarda kendini göstermektedir.

Temel Avantajlar:

2025 Perspektifi: Günümüzün rekabetçi iş ortamında, BBS sadece bir zorunluluk değil, aynı zamanda bir rekabet avantajı olarak görülmektedir. Sürdürülebilirlik ve kurumsal sosyal sorumluluk ilkeleriyle de entegre olan BBS, işletmelerin marka değerini yükseltmektedir.