Şırnak CAPA Düzeltici ve Önleyici Faaliyet: İş Sağlığı ve Güvenliğinde Kök Neden Analizi ve Çözüm Yolları

İş sağlığı ve güvenliği (İSG) alanında faaliyet gösteren her işletme için en önemli hedeflerden biri, riskleri en aza indirmek ve iş kazaları ile meslek hastalıklarını önlemektir. Bu hedefe ulaşmada kritik bir rol oynayan **CAPA düzeltici ve önleyici faaliyet** (Corrective and Preventive Action), gözlemlenen uygunsuzlukların veya potansiyel risklerin kök nedenlerini belirleyerek, tekrarlanmasını engellemek ve gelecekteki benzer sorunları önlemek için sistematik bir yaklaşım sunar. 2025 itibarıyla, mevzuatın ve standartların daha da sıkılaştığı bu dönemde, CAPA uygulamalarının etkinliği, işletmelerin sürdürülebilirliği ve çalışanların güvenliği açısından hayati önem taşımaktadır. Bu rehber, CAPA'nın ne olduğunu, neden gerekli olduğunu, nasıl uygulandığını ve işletmeniz için sağlayacağı faydaları detaylı bir şekilde ele alacaktır.

Özellikle ISO 45001:2018 gibi uluslararası yönetim sistemleri standartları ve Türkiye'deki 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu çerçevesinde zorunlu hale gelen bu süreç, sadece bir yasal gereklilik olmanın ötesinde, proaktif bir risk yönetimi aracıdır. İşyerindeki hataları, aksaklıkları veya potansiyel tehlikeleri tespit edip, bu sorunların temelinde yatan nedenleri ortadan kaldırarak, daha güvenli ve verimli bir çalışma ortamı yaratmayı amaçlar. Bu kapsamlı yaklaşım, işletmelerin sürekli iyileşme döngüsüne girmesini sağlayarak, rekabet avantajı elde etmelerine de yardımcı olur.

CAPA Düzeltici ve Önleyici Faaliyet Nedir?

CAPA (Corrective and Preventive Action) düzeltici ve önleyici faaliyet, bir kuruluşun iş süreçlerinde meydana gelen veya meydana gelme potansiyeli taşıyan uygunsuzlukları, sorunları veya riskleri ele almak için uyguladığı sistematik bir yaklaşımdır. Bu süreç, sadece görünen sorunu çözmekle kalmaz, aynı zamanda sorunun kök nedenini tespit ederek, gelecekte benzer sorunların tekrarlanmasını önlemeyi hedefler.

2025 itibarıyla, CAPA uygulamaları, sadece bir uygunsuzluk yönetimi aracı olmanın ötesinde, proaktif risk yönetimi ve sürekli iyileşme kültürünün temel taşlarından biri olarak kabul edilmektedir. İş sağlığı ve güvenliği bağlamında CAPA, iş kazaları, meslek hastalıkları, ramak kala olaylar, denetim bulguları veya müşteri şikayetleri gibi her türlü olumsuz durumun nedenlerini analiz etmek ve bu nedenleri ortadan kaldırmak için kullanılır.

CAPA süreci genellikle şu adımları içerir:

• Sorunun Tanımlanması: Ortaya çıkan uygunsuzluğun veya riskin net bir şekilde belirlenmesi.
• Kök Neden Analizi: Sorunun yüzeysel değil, temelinde yatan nedenlerin araştırılması (örneğin, 5 Neden Analizi, Balık Kılçığı Diyagramı gibi araçlarla).
• Düzeltici Faaliyetlerin Belirlenmesi: Tespit edilen kök nedenleri ortadan kaldırmaya yönelik eylemlerin planlanması ve uygulanması.
• Önleyici Faaliyetlerin Belirlenmesi: Benzer sorunların gelecekte ortaya çıkmasını engellemeye yönelik eylemlerin planlanması ve uygulanması.
• Etkinlik Kontrolü: Uygulanan düzeltici ve önleyici faaliyetlerin beklenen sonuçları verip vermediğinin izlenmesi ve doğrulanması.
• Belgeleme: Tüm sürecin kayıt altına alınması ve düzenli olarak gözden geçirilmesi.

2025 Güncel Durum: Günümüzde CAPA, sadece büyük ölçekli işletmeler için değil, KOBİ'ler için de vazgeçilmez bir yönetim aracı haline gelmiştir. Dijitalleşmenin artmasıyla birlikte, CAPA süreçlerini yönetmek için özel yazılımlar ve platformlar da yaygınlaşmıştır. Bu platformlar, olası tehlikelerin erken tespiti, risk değerlendirmelerinin güncellenmesi ve iyileştirme faaliyetlerinin takibi konusunda işletmelere büyük kolaylık sağlamaktadır.

CAPA Düzeltici ve Önleyici Faaliyet Nasıl Çalışır?

CAPA süreci, iş sağlığı ve güvenliği yönetim sistemlerinin etkinliğini artırmak ve sürekli iyileşmeyi sağlamak için adım adım ilerleyen bir mekanizmadır. Bu süreç, proaktif ve reaktif yaklaşımları bir araya getirerek, işyerindeki riskleri sistematik bir şekilde yönetir.

Uygulama Adımları ve 2025 Güncel Yaklaşımlar:

1. Uygunsuzluğun veya Potansiyel Riskin Tespiti: Bu adım, iç denetimler, dış denetimler, çalışan bildirimleri, ramak kala olay raporları, iş kazası incelemeleri, performans ölçümleri veya teknolojik gelişmelerin getirdiği yeni risklerin analizi gibi çeşitli yollarla gerçekleşebilir. 2025 itibarıyla, veri analitiği ve yapay zeka destekli erken uyarı sistemleri, potansiyel risklerin tespitinde daha fazla rol oynamaktadır.
2. Durumun Değerlendirilmesi ve Sınıflandırılması: Tespit edilen uygunsuzluğun veya riskin ciddiyeti, aciliyeti ve potansiyel etkisi değerlendirilir. Bu, sorunun bir düzeltici faaliyet mi yoksa hem düzeltici hem de önleyici faaliyet gerektiren bir durum mu olduğunu belirlemeye yardımcı olur.
3. Kök Neden Analizi (Root Cause Analysis - RCA): Bu, CAPA'nın en kritik aşamasıdır. Sorunun sadece belirtilerini değil, altında yatan temel nedenleri bulmayı amaçlar. Yaygın kullanılan teknikler şunlardır:
   
   • 5 Neden Analizi: Soruyu tekrar tekrar sorarak kök nedene ulaşma.
   • Balık Kılçığı Diyagramı (Ishikawa): Sorunu olası nedenlere (İnsan, Makine, Malzeme, Metot, Çevre, Yönetim vb.) göre kategorize etme.
   • Hata Ağacı Analizi (Fault Tree Analysis): Olası bir olumsuz olayın gerçekleşmesine yol açabilecek nedenleri sistematik olarak analiz etme.
   • FMEA (Hata Türleri ve Etkileri Analizi): Süreçlerdeki olası hataları ve bunların etkilerini öngörerek önleyici tedbirler alma (daha çok önleyici faaliyetler için kullanılır).

   2025'te, bu analizler için gelişmiş yazılımlar ve simülasyon araçları kullanılabilmektedir.

Yasal Zorunluluklar ve Mevzuat

Türkiye'de iş sağlığı ve güvenliği alanındaki yasal düzenlemeler, işletmeleri işyerindeki riskleri yönetmeye ve çalışanların sağlığını korumaya zorunlu kılmaktadır. CAPA düzeltici ve önleyici faaliyetler, bu yasal çerçevenin doğal bir uzantısıdır ve birçok mevzuatta dolaylı veya doğrudan yer almaktadır.

2025 İtibarıyla Güncel Mevzuat ve Standartlar:

• 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu: Bu kanun, işverenlere işyerinde genel bir iş sağlığı ve güvenliği önlemleri alma yükümlülüğü getirir. Kanun'un temel prensipleri arasında risk değerlendirmesi yapmak, tehlikeleri önleyici tedbirleri almak ve bu tedbirlerin etkinliğini sağlamak yer alır. CAPA, bu önleyici tedbirlerin alınması ve etkinliğinin doğrulanması için kritik bir mekanizmadır. Özellikle Kanun'un 13. maddesi (Risk Değerlendirmesi), 15. maddesi (Önleyici ve Koruyucu Tedbirler) ve 17. maddesi (İş Kazası ve Meslek Hastalığı Bildirimi ve Soruşturulması) CAPA süreçlerini destekler niteliktedir.
• İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemleri (ISO 45001:2018): ISO 45001 standardı, iş sağlığı ve güvenliği yönetim sistemleri için uluslararası bir çerçeve sunar. Bu standart, uygunsuzlukların yönetimi, kök neden analizleri ve düzeltici/önleyici faaliyetlerin uygulanması konularına büyük önem verir. Standardın 10. maddesi (Sürekli İyileştirme), CAPA'nın sistemin temel bir parçası olduğunu açıkça belirtir. 2025'te ISO 45001 sertifikasyonu, işletmelerin risk yönetimi konusundaki yetkinliğini gösteren önemli bir unsur olarak kabul edilmektedir.
• İlgili Yönetmelikler:
• İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği: Bu yönetmelik, işverenlerin işyerindeki tüm riskleri değerlendirmesini ve bu risklere karşı alınacak önlemleri belirlemesini zorunlu kılar. CAPA, belirlenen risklere karşı alınan önlemlerin etkinliğini kontrol etmek ve yetersiz kalan durumlarda iyileştirmeler yapmak için kullanılır.
• İş Güvenliği Uzmanlarının Görev, Yetki, Sorumlulukları ve Eğitimleri Hakkında Yönetmelik ile İşyeri Hekimlerinin Görev, Yetki, Sorumlulukları ve Eğitimleri Hakkında Yönetmelik: Bu yönetmelikler, İSG profesyonellerinin görev tanımlarını belirler. İSG profesyonelleri, uygunsuzlukları tespit etmek, kök neden analizlerine katılmak ve düzeltici/önleyici faaliyetlerin planlanması ve uygulanmasına destek olmakla yükümlüdür.
• İş Kazaları ve Meslek Hastalıklarının Kayıtlarının Tutulması, Bildirilmesi ve Bildirim Prosedürleri Hakkında Yönetmelik: İş kazaları ve meslek hastalıklarının bildirilmesi ve soruşturulması, CAPA sürecinin başlatılması için önemli bir tetikleyicidir. Soruşturmalar sonucunda belirlenen kök nedenlere yönelik CAPA uygulanır.

2025 Mevzuat Güncellemeleri: 2025 itibarıyla, mevzuatta yapılan güncellemeler genellikle dijitalleşme, veri güvenliği ve daha proaktif risk yönetimi yaklaşımlarını vurgulamaktadır. Örneğin, iş kazası ve ramak kala olay bildirimlerinin elektronik ortamda daha hızlı ve entegre bir şekilde yapılması, bu olaylara yönelik CAPA süreçlerinin daha hızlı başlamasını sağlamaktadır. Ayrıca, tehlikeli kimyasalların kullanımı, makine güvenliği ve kişisel koruyucu donanımların seçimi gibi konularda da güncel standartlar ve yönetmelikler, CAPA uygulamalarının kapsamını genişletmektedir.

Kimler İçin Gereklidir?

CAPA düzeltici ve önleyici faaliyetler, iş sağlığı ve güvenliği (İSG) ile ilgili riskleri yönetmek ve sürekli iyileşmeyi sağlamak isteyen tüm işletmeler için gereklidir. Bu, belirli bir sektöre veya işletme büyüklüğüne göre sınırlı değildir. Temel prensip, işyerinde güvenli ve sağlıklı bir ortam oluşturma sorumluluğudur.

2025 İtibarıyla Hedef Kitle:

• Tüm Sektörlerdeki İşletmeler: Üretim, inşaat, sağlık, eğitim, hizmet, gıda, lojistik, madencilik, enerji gibi her sektördeki işletmeler, kendi spesifik risklerine karşı CAPA uygulamak durumundadır. Örneğin, bir inşaat firması iş kazalarını önlemek için, bir hastane ise hasta güvenliği ve sağlık çalışanlarının maruz kaldığı enfeksiyon risklerini azaltmak için CAPA kullanabilir.
• ISO 45001:2018 Sertifikasına Sahip veya Almayı Hedefleyen İşletmeler: ISO 45001 standardı, CAPA'yı yönetim sisteminin temel bir gerekliliği olarak tanımlar. Bu standarda uyum sağlamak isteyen veya zaten sertifikaya sahip olan işletmeler için CAPA, zorunlu bir uygulamadır.
• Yasal Mevzuata Uyum Sağlamak İsteyen İşletmeler: 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve ilgili yönetmelikler, işverenlere riskleri yönetme ve önleyici tedbirler alma yükümlülüğü getirir. CAPA, bu yükümlülüklerin etkin bir şekilde yerine getirilmesini sağlar.
• Sürekli İyileşme Kültürünü Benimseyen Kuruluşlar: Sadece mevcut sorunları çözmekle kalmayıp, gelecekteki potansiyel sorunları da öngörerek önlem almak isteyen işletmeler için CAPA, güçlü bir araçtır.
• Müşteri Memnuniyetini ve Ürün/Hizmet Kalitesini Artırmak İsteyenler: İSG'deki iyileşmeler, genellikle operasyonel verimliliği ve ürün/hizmet kalitesini de olumlu etkiler. Sorunların kök nedenlerinin giderilmesi, tekrarlayan hataları azaltarak genel performansı yükseltir.
• KOBİ'ler (Küçük ve Orta Büyüklükteki İşletmeler): 2025'te KOBİ'ler de, hem yasal uyum hem de rekabet avantajı elde etmek adına CAPA süreçlerini daha etkin bir şekilde benimsemektedir. Devlet destekleri ve iş sağlığı güvenliği hizmet sağlayıcılarının artmasıyla KOBİ'ler de bu uygulamalardan faydalanabilmektedir.

Özetle, işyerinde herhangi bir uygunsuzluk, olay veya potansiyel risk söz konusu olduğunda, bu durumun tekrar yaşanmasını engellemek ve gelecekteki benzer riskleri önlemek isteyen her işletme için CAPA düzeltici ve önleyici faaliyetler gereklidir.

Avantajları ve Faydaları

CAPA düzeltici ve önleyici faaliyetler, işletmelere sadece yasal uyum sağlamakla kalmaz, aynı zamanda operasyonel verimlilik, maliyet tasarrufu ve çalışan memnuniyeti gibi birçok alanda somut faydalar sunar. 2025 itibarıyla, bu faydaların işletmelerin sürdürülebilirliği ve rekabet gücü üzerindeki etkisi daha da belirgin hale gelmiştir.

İşletmeler İçin Sağladığı Başlıca Avantajlar ve Faydalar:

• Azalan İş Kazaları ve Meslek Hastalıkları: CAPA'nın en temel faydası, sorunların kök nedenlerini ortadan kaldırarak, iş kazaları ve meslek hastalıklarının sayısını önemli ölçüde azaltmasıdır. Bu, çalışanların sağlığını ve güvenliğini doğrudan korur.
• Maliyet Tasarrufu: İş kazaları ve meslek hastalıkları, işgücü kaybı, tedavi masrafları, tazminatlar, üretim kesintileri, ekipman hasarı ve itibar kaybı gibi yüksek maliyetlere yol açar. CAPA, bu tür olayları önleyerek işletmelerin maliyetlerini düşürür.
• Artan Verimlilik ve Kalite: Süreçlerdeki hataların ve aksaklıkların giderilmesi, operasyonel süreçlerin daha akıcı hale gelmesini sağlar. Bu da verimliliği artırır ve ürün/hizmet kalitesini yükseltir.
• Yasal Uyumluluk: 6331 Sayılı Kanun ve ilgili yönetmeliklere uyum sağlamak, işletmeler için bir zorunluluktur. CAPA, bu uyumluluğun sağlanmasında ve denetimlerde olumlu bir tablo çizilmesinde önemli rol oynar.
• Gelişmiş İtibar ve Marka Değeri: Güvenli bir çalışma ortamı sunan işletmeler, hem çalışanları hem de müşterileri nezdinde daha olumlu bir imaja sahip olur. Bu, marka değerini ve rekabet avantajını artırır.
• Çalışan Motivasyonu ve Bağlılığı: Çalışanların kendilerini güvende hissettiği ve fikirlerinin önemsendiği bir işyeri, yüksek motivasyon ve bağlılık yaratır. CAPA sürecine çalışanların katılımı, bu bağlılığı daha da güçlendirir.
• Sürekli İyileşme Kültürü: CAPA, bir kez uygulanan bir süreç olmanın ötesinde, işletmenin genelinde sürekli iyileşme kültürünün yerleşmesine katkı sağlar. Sorunlara proaktif yaklaşım, organizasyonun dinamik kalmasını sağlar.
• Risk Yönetiminin Güçlenmesi: İşletmeler, potansiyel riskleri daha etkin bir şekilde tanımlayabilir, analiz edebilir ve bunlara karşı önleyici tedbirler alabilir. Bu, beklenmedik krizlere karşı daha hazırlıklı olmayı sağlar.
• Daha İyi Karar Alma Mekanizmaları: CAPA süreci boyunca toplanan veriler ve yapılan analizler, yöneticilere daha bilinçli ve veri odaklı kararlar alma imkanı sunar.
• ISO 45001:2018 Uyumu: CAPA, ISO 45001 standardının temel gerekliliklerinden biridir. Bu standarda uyum, işletmelerin uluslararası alanda da geçerliliğe sahip bir yönetim sistemine sahip olduğunu gösterir.

2025'te, dijitalleşme ve veri analitiği ile desteklenen CAPA uygulamaları, bu faydaları daha da maksimize etmektedir. Otomatik raporlama, risklerin gerçek zamanlı takibi ve iyileştirme faaliyetlerinin uzaktan izlenmesi gibi özellikler, CAPA'nın etkinliğini ve işletmeler üzerindeki olumlu etkisini artırmaktadır.