Sivas LOTO: Enerji Kontrolü ile Güvenli Çalışma Rehberi 2025

İş yerlerinde en riskli faaliyetlerden biri, tehlikeli enerjilerin kontrol altına alınmadan gerçekleştirilen bakım, onarım veya temizlik işlemleridir. Bu tür faaliyetler, beklenmedik makine hareketleri, enerji salınımları veya tehlikeli madde salımları nedeniyle ciddi iş kazalarına, yaralanmalara ve hatta ölümlere yol açabilir. İşte tam bu noktada, LOTO (Lockout/Tagout - Kilitleme/Etiketleme) uygulaması devreye girer. LOTO, ISO 45001:2018 standardının da temel prensiplerinden biri olarak kabul edilen, tehlikeli enerjilerin kontrol altına alınmasını sağlayan kritik bir iş sağlığı ve güvenliği (İSG) prosedürüdür. 2025 itibarıyla güncellenen mevzuat ve en iyi uygulamalar ışığında, LOTO'nun ne olduğunu, neden hayati önem taşıdığını ve nasıl etkili bir şekilde uygulandığını bu rehberde detaylıca ele alacağız. Hedef kitlemiz, üretim tesislerinden bakım atölyelerine, enerji santrallerinden gıda işleme işletmelerine kadar tehlikeli enerji kaynaklarıyla çalışan tüm işverenler, İSG profesyonelleri ve çalışanlardır. isgteklif.com olarak, iş yerinizde güvenliği en üst düzeye çıkarmak için LOTO'nun tüm yönlerini sizin için açıklıyoruz.

LOTO Nedir?

LOTO (Lockout/Tagout), makinelerin veya ekipmanların bakım, onarım, temizlik veya ayarlama gibi işlemleri sırasında, enerji kaynaklarının kontrol altına alınarak beklenmedik bir şekilde devreye girmesini veya enerji salınımını önleyen bir prosedürler bütünüdür. Bu sistem, tehlikeli enerjinin (elektrik, mekanik, hidrolik, pnömatik, termal, kimyasal, radyasyon vb.) güvenli bir şekilde izole edilmesini ve bu durumun ilgili personelin bilgisine sunulmasını amaçlar. LOTO, sadece bir etiket veya kilit asmakla sınırlı kalmayıp, kapsamlı bir enerji kontrolü stratejisinin parçasıdır. 2025 güncel bilgiler ışığında, LOTO uygulamalarının standartlaşması ve dijitalleşmesi de dikkat çekmektedir. Birçok işletme, enerji kesme noktalarının takibini ve durumunu dijital platformlar aracılığıyla yönetmeye başlamıştır. LOTO'nun temel bileşenleri şunlardır:

• Kilitleme (Lockout): Enerji izole edildikten sonra, ilgili ekipmanın tekrar çalıştırılmasını önlemek amacıyla, enerji kesme noktasına (şalter, vanalar vb.) kişisel bir kilit takılmasıdır. Bu kilit, sadece kilidi takan yetkili kişi tarafından açılabilir.
• Etiketleme (Tagout): Kilitleme ile birlikte veya tek başına (bazı durumlarda), enerji kesme noktasına, işlemin neden yapıldığını, kim tarafından yapıldığını ve ne zaman tamamlanacağını belirten uyarıcı bir etiket asılmasıdır. Etiket, ekibin bakımda olduğunu ve çalıştırılmaması gerektiğini açıkça belirtir.
• Enerji İzolasyonu: Bir makine veya ekipmanın tüm enerji kaynaklarının güvenli bir şekilde kesilmesi, ayrılması veya başka bir şekilde kontrol altına alınması işlemidir.
• Yetkili Personel: LOTO prosedürlerini uygulama ve kaldırma yetkisine sahip, bu konuda eğitimli ve yetkilendirilmiş kişidir.
• Etkilenen Personel: LOTO prosedürlerinden etkilenebilecek veya makine/ekipmanın yakınında çalışacak tüm personeli kapsar.

2025 itibarıyla, LOTO uygulamalarında çevresel faktörler ve sürdürülebilirlik de göz önünde bulundurulmaktadır. Örneğin, kullanılan kilit ve etiketlerin geri dönüştürülebilir malzemelerden yapılması veya enerji geri kazanımının engellenmesi gibi detaylar önem kazanmaktadır.

LOTO Nasıl Çalışır?

LOTO prosedürü, tehlikeli bir enerji kaynağına sahip bir makine veya ekipmanda bakım, onarım veya ayarlama yapılmadan önce adım adım uygulanmalıdır. Etkili bir LOTO uygulaması, aşağıdaki adımları içerir:

1. Hazırlık ve Planlama: Yapılacak işin niteliği belirlenir, gerekli enerji kaynakları tespit edilir ve risk değerlendirmesi yapılır.
2. Personel Bilgilendirmesi: Makine veya ekipman üzerinde çalışacak tüm yetkili ve etkilenen personel bilgilendirilir.
3. Enerji Kaynaklarının Tespit Edilmesi: Makine veya ekipmanı besleyen tüm potansiyel enerji kaynakları (elektrik, hidrolik, pnömatik, mekanik vb.) belirlenir. Bu, makinenin kullanım kılavuzundan veya uzman bilgisiyle yapılabilir.
4. Enerji İzolasyonu: Belirlenen tüm enerji kaynakları, güvenli bir şekilde izole edilir. Bu, ana şalterin kapatılması, vanaların kapatılması, bağlantıların ayrılması gibi işlemleri içerebilir.
5. Kilitleme ve Etiketleme: Enerji izole edildikten sonra, her bir enerji kesme noktasına yetkili personel tarafından kişisel bir kilit ve/veya etiket takılır. Etikette işlemin tanımı, tarihi, saati ve uygulayan kişinin adı bulunur.
6. Enerji Boşaltımı (Varsa): Makine veya ekipmanda depolanmış olabilecek artık enerji (örneğin, basınçlı hava tankları, yaylar, kapasitörler) güvenli bir şekilde boşaltılır.
7. Kontrol: Enerjinin tamamen kesildiğini doğrulamak için, makine veya ekipman başlangıç düğmesine basılarak veya kontrol anahtarı kullanılarak test edilir. Bu test, enerji kesme noktaları kilitleme/etiketleme ile güven altına alındıktan sonra yapılmalıdır.
8. Çalışma: Bakım, onarım veya ayarlama işlemleri güvenli bir şekilde gerçekleştirilir.
9. LOTO'nun Kaldırılması: İşlem tamamlandıktan sonra, ekipman tekrar devreye alınmadan önce, tüm aletler ve parçalar kaldırılır, personel güvenli bir alana çekilir ve LOTO kilitleri/etiketleri yetkili kişi tarafından kaldırılır. Ardından enerji kontrollü bir şekilde yeniden verilir.

2025 güncel uygulamaları arasında, özellikle karmaşık makinelerde birden fazla enerji kaynağının yönetimi için özel enerji kontrol planlarının oluşturulması ve bu planların dijital ortamlarda saklanması yaygınlaşmaktadır. Ayrıca, 'ortak kilitleme' (multiple lockout) uygulamaları, birden fazla kişinin aynı makine üzerinde çalıştığı durumlarda kritik öneme sahiptir.

Yasal Zorunluluklar ve Mevzuat

Türkiye'de LOTO uygulamaları, 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve ilgili yönetmelikler tarafından zorunlu hale getirilmiştir. Bu yasal çerçeve, işverenlere çalışanlarının güvenliğini sağlama yükümlülüğü getirir ve tehlikeli enerjilerin kontrol altında tutulmasını gerektirir.

• 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu: Genel anlamda iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması için alınması gereken önlemleri belirler. Makine ve ekipmanların güvenli kullanımını ve tehlikeli enerjilerin kontrolünü kapsar.
• İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği: Bu yönetmelik, iş ekipmanlarının tasarımı, üretimi, kurulumu ve kullanımı sırasında uyulması gereken güvenlik gerekliliklerini detaylandırır. Özellikle, makinelerin tehlikeli enerji salınımını önleyecek şekilde tasarlanması ve kontrol altına alınabilmesi gerektiğini belirtir.
• İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği: İş yerindeki risklerin belirlenmesi ve bu riskleri ortadan kaldırmak veya azaltmak için alınacak önlemleri tanımlar. LOTO, tehlikeli enerji kaynaklarından kaynaklanan riskleri azaltmaya yönelik bir önlem olarak risk değerlendirmesi kapsamında ele alınmalıdır.
• ISO 45001:2018 İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemi Standardı: Bu uluslararası standart, kuruluşların iş sağlığı ve güvenliği performanslarını iyileştirmeleri için bir çerçeve sunar. LOTO, 'operasyonel kontroller' bölümü altında, tehlikeli enerjilerin kontrolü ve iş kazalarının önlenmesi için zorunlu bir süreç olarak yer alır. 2025'te de ISO 45001 standardının uygulanması, iş kazası oranlarını düşürmede kilit rol oynamaktadır.

2025 güncel mevzuat yorumlarına göre, özellikle yeni teknoloji makinelerin (otomasyon sistemleri, robotik kollar vb.) enerji kontrolü süreçlerinde daha kapsamlı ve spesifik LOTO prosedürlerinin geliştirilmesi gerektiği vurgulanmaktadır. Yasal mevzuata uyum, sadece cezai yaptırımlardan kaçınmakla kalmayıp, aynı zamanda iş gücü kaybını önleyerek işletmelerin verimliliğini artırmanın da temelidir.

Kimler İçin Gereklidir?

LOTO uygulamaları, tehlikeli enerji kaynaklarına sahip makineler, ekipmanlar veya tesislerde çalışan hemen hemen her sektörü ilgilendirmektedir. Özellikle aşağıdaki gruplar için LOTO prosedürlerinin uygulanması hayati önem taşır:

• Sanayi ve Üretim Tesisleri: Otomotiv, metal işleme, tekstil, gıda, kimya, ambalaj gibi tüm üretim alanlarında makinelerin bakım, onarım ve temizlik işlemleri sırasında LOTO zorunludur.
• Enerji Sektörü: Elektrik santralleri, petrol ve doğalgaz tesisleri, dağıtım hatları gibi alanlarda yüksek voltaj, basınç ve akışkanların kontrolü için LOTO kritiktir.
• İnşaat Sektörü: Büyük inşaat makineleri, vinçler, konveyör sistemleri gibi ekipmanların bakım ve onarımlarında LOTO gereklidir.
• Madencilik: Yeraltı ve yerüstü maden işletmelerindeki ağır makinelerin ve konveyör sistemlerinin güvenli çalışması için LOTO şarttır.
• Taşımacılık ve Lojistik: Depolama alanlarındaki otomatik sistemler, konveyör bantları, yükleme ekipmanları gibi unsurlarda LOTO uygulamaları gerekebilir.
• Bakım ve Onarım Ekipleri: Kendi bünyesinde veya dışarıdan hizmet alan tüm bakım ve onarım ekipleri, çalıştıkları ekipmanın enerji kaynaklarını kontrol altına almakla yükümlüdür.
• Tesis Yönetimi: Binaların ısıtma, soğutma, havalandırma sistemleri (HVAC), asansörler, jeneratörler gibi ekipmanların bakımlarında LOTO uygulanmalıdır.

2025'te, bu sektörlerin yanı sıra, yeni gelişen teknolojiler ve endüstriyel otomasyonun yaygınlaşmasıyla birlikte, LOTO'nun uygulanması gereken alanlar da genişlemektedir. Örneğin, yapay zeka destekli üretim hatları veya akıllı fabrikalarda enerji kontrolü daha karmaşık hale gelebilir ve özel LOTO prosedürleri gerektirebilir.

Avantajları ve Faydaları

Etkili bir LOTO programı, iş yerinde sadece yasal gereklilikleri yerine getirmekle kalmaz, aynı zamanda işletme için önemli avantajlar ve faydalar sağlar:

• İş Kazalarının Önlenmesi: LOTO'nun en temel ve en önemli faydası, ölümcül veya ciddi yaralanmalarla sonuçlanabilecek iş kazalarını önlemesidir. Beklenmedik makine hareketleri ve enerji salınımları engellenir.
• Yasal Uyum: 6331 Sayılı Kanun ve ilgili yönetmeliklere uyum sağlayarak cezai yaptırımlardan ve yasal sorunlardan kaçınılır.
• Mali Kayıpların Azaltılması: İş kazaları, üretimin durmasına, tazminat ödemelerine, sigorta maliyetlerinin artmasına ve itibar kaybına yol açabilir. LOTO, bu tür mali kayıpları minimize eder.
• Çalışan Güvenliği ve Moralinin Artması: Çalışanların kendilerini güvende hissetmeleri, işlerine daha fazla odaklanmalarını ve motivasyonlarının artmasını sağlar. Güvenli bir çalışma ortamı, işveren-çalışan ilişkilerini güçlendirir.
• Verimlilik Artışı: LOTO prosedürlerinin doğru ve hızlı uygulanması, gereksiz duruşları önler ve bakım-onarım süreçlerinin daha verimli yönetilmesine olanak tanır.
• Ekipman Ömrünün Uzaması: Kontrollü bakım ve onarım süreçleri, ekipmanların daha uzun ömürlü olmasına ve daha az arıza yapmasına katkıda bulunur.
• İtibarın Korunması: Güvenlik konusunda hassas bir işletme imajı, müşteri ve iş ortakları nezdinde olumlu bir algı yaratır.

2025 itibarıyla, LOTO'nun sağladığı bu faydaların yanı sıra, dijitalleşen sistemlerle entegre olarak elde edilen veri analizi sayesinde, bakım planlarının daha optimize edilmesi ve potansiyel risklerin proaktif olarak belirlenmesi de mümkün olmaktadır.