Çorum Domino Etkisi Analizi ve Komşuluk: SEVESO BEKRA Güvenliğinin Temel Taşı (2025)

Endüstriyel tesislerin, özellikle de tehlikeli madde içeren SEVESO BEKRA kapsamındaki işletmelerin, olası bir kazanın zincirleme reaksiyonlar sonucu çevresine ve komşu bölgelere yayılma potansiyelini anlaması, günümüz güvenlik standartlarında kritik bir öneme sahiptir. Domino etkisi analizi ve komşuluk, bu potansiyel riskleri sistematik bir şekilde belirlemek, değerlendirmek ve yönetmek için kullanılan temel araçlardır. 2025 yılı itibarıyla bu analizlerin önemi, mevzuatın güncellenmesi ve teknolojik ilerlemelerle birlikte daha da artmıştır. Bu kapsamlı rehberde, domino etkisi analizi ve komşuluk kavramlarını, yasal zorunluluklarını, uygulama süreçlerini ve işletmeler için sunduğu avantajları detaylı bir şekilde ele alacağız. Hedef kitlemiz; SEVESO BEKRA kapsamındaki tehlikeli madde işletme sahipleri, yöneticileri, İSG profesyonelleri ve ilgili kamu kurumlarıdır.

Domino Etkisi Analizi ve Komşuluk Nedir?

Domino etkisi analizi, bir olayın (örneğin bir kimyasal sızıntı, yangın veya patlama) başlangıç noktasından başlayarak, ardışık olarak diğer olayları tetikleme potansiyelini inceleyen bir risk değerlendirme yöntemidir. Bu analizde, bir domino taşının devrilmesinin diğerlerini nasıl devireceği metaforu kullanılır. Birincil bir kaza, ikincil kazaları tetikleyebilir ve bu zincirleme reaksiyon, daha büyük bir felakete yol açabilir. Özellikle kimyasal tesislerde, depolanan maddelerin reaksiyona girme olasılığı, çevresel koşullar ve tesis içi düzenlemeler bu etkiyi artırabilir.

Komşuluk ise, bu domino etkisinin analiz edildiği tesisin dışındaki çevreyi, yani komşu yerleşim alanlarını, diğer endüstriyel tesisleri, hassas ekosistemleri ve altyapıları kapsar. SEVESO BEKRA kapsamındaki işletmeler için komşuluk analizi, bir kazanın sadece tesis içinde kalmayıp, komşu bölgelerdeki insan sağlığı, çevre ve mülkiyet üzerindeki potansiyel etkilerini de değerlendirmeyi amaçlar. 2025 itibarıyla, komşuluk kavramı sadece yerleşim yerleriyle sınırlı kalmayıp, kritik altyapılar (enerji hatları, su kaynakları, ulaşım ağları) ve korunması gereken hassas doğal alanlar da bu kapsamda değerlendirilmektedir.

2025 Güncel Durum:

• Entegre Risk Yönetimi Yaklaşımı: Domino etkisi ve komşuluk analizleri, artık münferit çalışmalar olmaktan çıkmış, işletmelerin genel risk yönetimi sistemlerinin ayrılmaz bir parçası haline gelmiştir.
• Teknolojik Gelişmeler: Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS), ileri simülasyon modelleri ve veri analizi araçları, komşuluk etkilerinin daha doğru ve detaylı modellenmesini sağlamaktadır.
• Mevzuat Güncellemeleri: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı ile Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından yapılan güncellemeler, bu analizlerin kapsamını ve derinliğini artırmıştır.

Domino Etkisi Analizi ve Komşuluk Nasıl Çalışır?

Domino etkisi analizi ve komşuluk, genellikle aşağıdaki adımları içeren sistematik bir süreçtir:

1. Tehlike Tanımlama ve Olay Senaryolarının Geliştirilmesi

• Tehlikeli Maddelerin Belirlenmesi: Tesis içinde bulunan tüm tehlikeli maddelerin (yanıcı, patlayıcı, zehirli, çevreyi kirletici vb.) listelenmesi ve özelliklerinin belirlenmesi.
• Potansiyel Başlangıç Olaylarının Belirlenmesi: Birincil kaza senaryolarının oluşturulması (örneğin, depolama tankı sızıntısı, boru hattı arızası, ekipman hatası, insan hatası, dış etkenler).
• Senaryo Geliştirme: Belirlenen tehlikeli maddelerin ve başlangıç olaylarının bir araya gelmesiyle oluşabilecek olası senaryoların detaylandırılması.

2. Olay Yayılımının Modellenmesi

• Fiziksel Yayılım Modelleri: Kimyasal sızıntıların hava, su veya toprakta yayılımı; yangınların yayılma hızı ve yönü; patlamaların etki alanları gibi fiziksel etkilerin modellenmesi.
• Reaksiyon ve Zincirleme Etkiler: Birincil olayın, tesis içindeki diğer maddelerle veya ekipmanlarla reaksiyona girerek ikincil ve üçüncül kazaları tetikleme potansiyelinin analizi.

3. Komşuluk Etkilerinin Değerlendirilmesi

• Riskli Alanların Belirlenmesi: Modelleme sonuçlarına göre, tesis dışındaki potansiyel etkilenme bölgelerinin (yerleşim yerleri, okullar, hastaneler, hassas ekosistemler, su kaynakları vb.) haritalandırılması.
• Etki Derecesinin Belirlenmesi: Belirlenen riskli alanlardaki nüfusun, çevrenin ve altyapının maruz kalabileceği tehlikenin (toksik gaz maruziyeti, yangın etkisi, patlama basıncı vb.) derecesinin hesaplanması.

4. Kontrol ve Azaltma Tedbirlerinin Geliştirilmesi

• Önleyici Tedbirler: Kazaların oluşmasını engellemeye yönelik tasarım değişiklikleri, bakım süreçleri, operasyonel prosedürler.
• Azaltıcı Tedbirler: Kaza anında etkinin sınırlandırılmasına yönelik acil durum planları, söndürme sistemleri, tahliye prosedürleri, komşu bölgeler için uyarı sistemleri.

5. Gözden Geçirme ve Güncelleme

Analizlerin düzenli olarak gözden geçirilmesi ve tesisin veya çevrenin değişen koşullarına (yeni kimyasallar, tesis genişlemesi, yeni yerleşim alanları vb.) göre güncellenmesi esastır.

2025'te Dikkat Edilmesi Gerekenler:

Yasal Zorunluluklar ve Mevzuat

Türkiye'de SEVESO BEKRA kapsamındaki tesisler için domino etkisi analizi ve komşuluk değerlendirmeleri, yasal düzenlemelerin temel bir parçasıdır. Bu zorunluluklar, hem işçi sağlığı ve güvenliğini sağlamayı hem de halkın ve çevrenin korunmasını hedefler.

Temel Mevzuat Kaynakları (2025 Güncel)

• 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu: Genel iş sağlığı ve güvenliği prensiplerini belirler. Tehlikeli maddelerle çalışan işyerlerinde özel önlemlerin alınmasını zorunlu kılar.
• Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmelik (SEVESO Yönetmeliği): Bu yönetmelik, büyük tehlikeli kimyasal maddeler içeren tesisleri kapsar. Tesisin üst seviye sorumluluğunu, güvenlik raporlarını, acil durum planlarını ve halkın bilgilendirilmesini zorunlu kılar. Domino etkisi analizi ve komşuluk değerlendirmeleri, güvenlik raporlarının ayrılmaz bir parçasıdır.
• Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Yönetmeliği: Yeni kurulacak veya mevcut tesislerde yapılacak değişiklikler için çevresel risklerin değerlendirilmesini ve halkın görüşlerinin alınmasını sağlar.
• Kimyasalların Kaydı, Değerlendirilmesi, İzni ve Kısıtlanması Hakkında Yönetmelik (KKDIK): Tehlikeli kimyasalların güvenli kullanımını ve yönetilmesini düzenler.

2025'te Güncellenen veya Vurgulanan Yasal Gereklilikler

• Güvenlik Raporlarının Detaylandırılması: Güvenlik raporlarında, domino etkisi ve komşuluk analizlerinin daha detaylı ve güncel verilerle sunulması gerekmektedir. Özellikle, beklenmeyen olayların ve en kötü senaryoların modellenmesi ve bu senaryolara karşı alınacak önlemlerin açıklanması daha fazla önem kazanmıştır.
• Komşu Alanlarla Koordinasyon: Tesislerin, komşu yerleşim yerleri ve diğer potansiyel etkilenen alanlardaki yetkililerle (belediyeler, itfaiye, sağlık kuruluşları) acil durum planlaması konusunda daha yakın işbirliği yapması zorunludur. Ortak tatbikatlar ve bilgilendirme toplantıları teşvik edilmektedir.
• Halkın Bilgilendirilmesi: Tesisin potansiyel riskleri ve alınması gereken önlemler hakkında komşu halkın düzenli olarak ve anlaşılır bir dilde bilgilendirilmesi yasal bir yükümlülüktür. 2025 itibarıyla bu bilgilendirme, dijital platformlar aracılığıyla da yapılabilmektedir.
• Sürekli Gözden Geçirme ve Güncelleme: Güvenlik raporları ve acil durum planları, teknolojik gelişmeler, mevzuat değişiklikleri, tesis operasyonlarındaki değişiklikler veya meydana gelen kazalar dikkate alınarak düzenli olarak (genellikle 5 yılda bir veya önemli değişikliklerde) güncellenmelidir.

Kimler İçin Gereklidir?

Domino etkisi analizi ve komşuluk değerlendirmeleri, öncelikli olarak büyük tehlikeli endüstriyel kazaların önlenmesi ve etkilerinin azaltılmasına yönelik mevzuata tabi olan tesisler için zorunludur. Bu kapsamda başlıca hedef kitle şunlardır:

• Büyük Kaza Riski Taşıyan İşletmeler (SEVESO Kapsamı): Yüksek miktarda tehlikeli kimyasal madde bulunduran veya bu maddeleri işleyen sanayi tesisleri. Bu kategoriye; kimya, petrokimya, rafineri, gübre, patlayıcı madde üretimi, depolaması yapan işletmeler dahildir.
• Tehlikeli Madde Depolama ve Taşıma Tesisleri: Büyük ölçekli depolama tankları veya depoları bulunan ve tehlikeli maddeleri (yakıtlar, kimyasallar, gazlar) depolayan tesisler.
• Enerji Üretim Tesisleri: Termik santraller, nükleer santraller (ilgili mevzuata göre) gibi büyük ölçekli enerji üretiminde tehlikeli maddeler kullanan veya üreten tesisler.
• Kimyasal Üretim ve İşleme Tesisleri: Çeşitli kimyasalları sentezleyen, işleyen veya paketleyen endüstriyel tesisler.
• Belediyeler ve Yerel Yönetimler: SEVESO tesislerinin bulunduğu veya yakınındaki bölgelerde yaşayan halkın güvenliğini sağlamakla yükümlü kamu kurumları.
• Acil Durum Müdahale Ekipleri: İtfaiye, AFAD, sağlık ekipleri gibi, olası bir büyük endüstriyel kazaya müdahale etmekle görevli birimler.
• Çevre ve Şehircilik Odaklı Kamu Kurumları: Tesislerin çevresel etkilerini ve yerleşim yerleriyle olan ilişkisini denetleyen ve yöneten bakanlıklar, il müdürlükleri.

2025'te Genişleyen Kapsam:

Günümüzde, sadece doğrudan SEVESO mevzuatına tabi olmasa da, çevresindeki diğer endüstriyel tesisler veya yerleşim yerleri için potansiyel risk oluşturan işletmelerin de domino etkisi ve komşuluk analizleri yapması önerilmektedir. Özellikle, tedarik zincirlerinin entegre yapısı ve karmaşık endüstriyel ekosistemler göz önüne alındığında, riskin yayılma potansiyeli daha geniş bir alana yayılabilir.

Avantajları ve Faydaları

Domino etkisi analizi ve komşuluk değerlendirmeleri, işletmeler ve toplum için önemli faydalar sağlar:

• Kazaların Önlenmesi ve Azaltılması: Olası kaza senaryolarının önceden belirlenmesi, risklerin kaynağında bertaraf edilmesini veya etkilerinin azaltılmasını sağlayarak büyük endüstriyel kazaların önlenmesine yardımcı olur.
• Yasal Uyumluluk: SEVESO mevzuatı ve ilgili diğer düzenlemelere uyum sağlayarak yasal yaptırımlardan kaçınılmasını sağlar.
• Halk ve Çevre Güvenliği: Komşu yerleşim yerlerindeki insanların, hassas ekosistemlerin ve doğal kaynakların korunmasına yönelik etkili önlemlerin alınmasını sağlar.
• Acil Durum Hazırlığı: Olası bir kaza durumunda ne yapılacağını belirleyerek, acil durum müdahale planlarının daha etkin ve hızlı bir şekilde uygulanmasına olanak tanır.
• İtibar ve Marka Değeri: Güvenlik konusunda proaktif bir yaklaşım sergileyen işletmeler, paydaşları (müşteriler, yatırımcılar, çalışanlar, toplum) nezdinde daha güvenilir bir imaja sahip olur.
• Mali Kayıpların Azaltılması: Büyük kazaların yol açabileceği üretim duruşları, ekipman hasarları, çevresel temizlik maliyetleri ve tazminat ödemeleri gibi büyük mali kayıpların önüne geçilmesine katkı sağlar.
• İşletme Sürekliliği: Potansiyel krizlerin yönetilmesi ve etkilerinin azaltılması, işletmelerin kesintisiz faaliyet göstermesine yardımcı olur.
• İletişim ve Koordinasyonun Güçlenmesi: Tesisin, yerel yönetimler ve acil durum ekipleriyle olan iletişim ve koordinasyonunu güçlendirerek, kriz anında daha hızlı ve uyumlu bir müdahale ortamı yaratır.

2025 Perspektifi: Günümüzde, sürdürülebilirlik ve kurumsal sosyal sorumluluk anlayışının yükselmesiyle birlikte, bu analizlerin sunduğu faydalar sadece güvenlik boyutunu aşarak, işletmelerin uzun vadeli değer yaratma potansiyellerini de artırmaktadır.