Andırın, Kahramanmaraş MAPP: SEVESO BEKRA Kapsamında Acil Durum Yönetimi ve Planlaması

Türkiye'nin önde gelen İş Sağlığı ve Güvenliği (İSG) uzmanları olarak, 2025 itibarıyla SEVESO BEKRA (Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması) kapsamında kritik öneme sahip olan MAPP (Müdahale ve Acil Durum Planlaması) konusunu detaylı bir şekilde ele alıyoruz. MAPP, yüksek tehlikeli maddeler içeren tesislerde meydana gelebilecek olası büyük endüstriyel kazalara karşı hazırlıklı olmayı, bu kazaların etkilerini en aza indirmeyi ve etkin bir müdahale süreci yürütmeyi amaçlayan kapsamlı bir acil durum yönetim sistemidir. Bu rehber, MAPP'ın tanımını, yasal gerekliliklerini, uygulama süreçlerini ve 2025 yılındaki güncel durumunu İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu (6331 Sayılı) ile ilgili yönetmelikler ve ISO 45001:2018 standartları çerçevesinde inceleyecektir. Amacımız, SEVESO kapsamındaki işletmelerin MAPP'ı doğru bir şekilde anlayıp uygulayarak hem çalışanlarının hem de çevrenin güvenliğini en üst düzeyde sağlamalarına yardımcı olmaktır.

MAPP Nedir?

MAPP (Müdahale ve Acil Durum Planlaması), SEVESO BEKRA mevzuatının temel taşlarından biridir. Yüksek tehlikeli madde bulunduran veya potansiyel olarak büyük endüstriyel kaza riski taşıyan kuruluşların, bu riskleri öngörmek, önlemek ve gerçekleşmesi durumunda etkili bir şekilde yönetmek için oluşturdukları sistematik bir acil durum hazırlık ve müdahale planıdır. MAPP, sadece bir kaza anında ne yapılacağını belirlemekle kalmaz, aynı zamanda kazaların önlenmesi için alınması gereken tedbirleri, kaza öncesi, sırası ve sonrası yapılması gerekenleri kapsayan bütüncül bir yaklaşımdır. 2025 itibarıyla MAPP'ın kapsamı, risk değerlendirmelerinin daha derinlemesine yapılmasını, senaryo bazlı tatbikatların artırılmasını ve paydaşlar arası koordinasyonun güçlendirilmesini gerektirmektedir.

MAPP'ın temel bileşenleri şunları içerir:

• Risk Analizi ve Değerlendirmesi: Olası tehlikelerin, kazaların ve bunların sonuçlarının belirlenmesi.
• Acil Durum Senaryoları: Gerçekleşebilecek farklı kaza türlerine yönelik detaylı senaryoların oluşturulması.
• Müdahale Planları: Her bir senaryo için acil durum ekiplerinin görev ve sorumlulukları, müdahale adımları, ekipman ve kaynak ihtiyaçları.
• İletişim Planları: İç ve dış paydaşlarla (çalışanlar, yerel halk, acil servisler, kamu kurumları) etkili iletişim stratejileri.
• Eğitim ve Tatbikatlar: Acil durum ekiplerinin ve ilgili personelin düzenli eğitimleri ve planların test edilmesi için tatbikatlar.
• Kriz Yönetimi: Kaza sonrasında durumun yönetilmesi, iyileştirme çalışmaları ve ders çıkarılması.

MAPP Nasıl Çalışır?

MAPP'ın etkin bir şekilde çalışması, kapsamlı bir hazırlık ve sürekli bir iyileştirme döngüsüne dayanır. 2025'te bu süreç, dijitalleşme ve veri analizi ile daha da güçlenmektedir. Temel işleyiş adımları şunlardır:

1. Tehlike Tanımlama ve Risk Değerlendirmesi: İşletmenin faaliyet alanına giren tehlikeli maddelerin (yanıcı, patlayıcı, zehirli vb.) türleri, miktarları ve depolama koşulları detaylı olarak analiz edilir. Olası kaza senaryoları (yangın, patlama, sızıntı vb.) belirlenir ve bu senaryoların meydana gelme olasılığı ile potansiyel etkileri (can kaybı, yaralanma, çevre kirliliği, maddi hasar) değerlendirilir. Bu aşamada güncel kimyasal reaktivite verileri, geçmiş kaza raporları ve ileri analiz teknikleri kullanılır.
2. Acil Durum Planlarının Geliştirilmesi: Belirlenen risklere ve senaryolara karşı müdahale planları oluşturulur. Bu planlar, acil durum ekiplerinin (yangın söndürme, ilk yardım, tahliye, haberleşme vb.) görev tanımlarını, hareket tarzlarını, kullanacakları ekipmanları ve iletişim kanallarını net bir şekilde belirtir. 2025 itibarıyla, yapay zeka destekli simülasyonlar, olası senaryoların daha gerçekçi modellendirilmesine olanak tanır.
3. Kaynak Planlaması ve Tedariği: Acil durumlarda ihtiyaç duyulacak tüm ekipman, malzeme, personel ve finansal kaynaklar belirlenir ve hazır bulundurulur. Bu, özel koruyucu giysilerden acil durum araçlarına, iletişim cihazlarından ilk yardım malzemelerine kadar geniş bir yelpazeyi kapsar. Tedarik zincirinin kesintisizliği de bu planın önemli bir parçasıdır.
4. Eğitim ve Tatbikatlar: MAPP'ın en kritik unsurlarından biri, ilgili tüm personelin düzenli olarak eğitilmesi ve oluşturulan planların saha tatbikatlarıyla test edilmesidir. 2025'te sanal gerçeklik (VR) ve artırılmış gerçeklik (AR) teknolojileri, daha gerçekçi ve maliyet etkin eğitim olanakları sunmaktadır. Tatbikatlar, planların etkinliğini ölçmek, eksiklikleri tespit etmek ve personel arasındaki koordinasyonu güçlendirmek için düzenli olarak yapılır.
5. İletişim ve Koordinasyon: Acil durum anında hem iç iletişim (işletme içi birimler arası) hem de dış iletişim (yerel yönetimler, itfaiye, sağlık kuruluşları, polis, medya ve halk) için etkili bir iletişim ağı kurulur. Kriz iletişim planları, doğru ve zamanında bilgi akışını sağlamak için hayati önem taşır.
6. Gözden Geçirme ve Güncelleme: MAPP, periyodik olarak veya meydana gelen değişiklikler (yeni tehlikeli madde eklenmesi, tesis modifikasyonları, mevzuat değişiklikleri vb.) doğrultusunda gözden geçirilir ve güncellenir. Tatbikatlardan elde edilen dersler, iyileştirme çalışmaları ve yeni risk değerlendirmeleri bu güncelleme sürecinin temelini oluşturur.

Yasal Zorunluluklar ve Mevzuat

Türkiye'de SEVESO BEKRA kapsamında MAPP, yasal olarak zorunlu bir uygulamadır. Bu zorunluluklar başlıca aşağıdaki mevzuatlarla belirlenir:

• 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu: İşverenlerin, işyerlerinde çalışanların sağlığını ve güvenliğini sağlamakla yükümlü olduğunu belirtir. Büyük endüstriyel kazaların önlenmesi de bu kanunun temel amaçlarındandır.
• Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmelik (SEVESO Yönetmeliği): Bu yönetmelik, yüksek tehlikeli madde bulunduran işletmeleri kapsar ve bu işletmelerden belirli bir tehlike seviyesini aşmaları durumunda "Büyük Kaza Önleme Politika Belgesi" ve "Güvenlik Raporu" hazırlamalarını, ayrıca "Acil Durum Planı" oluşturmalarını zorunlu kılar. MAPP, bu acil durum planının bir parçasıdır veya ana unsurunu oluşturur.
• Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği (ÇED): Bazı büyük endüstriyel projeler için çevresel risklerin değerlendirilmesini ve önleyici tedbirlerin alınmasını gerektirir.
• Diğer İlgili Mevzuat: Kimyasalların sınıflandırılması, etiketlenmesi ve ambalajlanması (CLP), tehlikeli atık yönetimi, acil durum haberleşme sistemleri gibi konularda da ilgili yönetmelikler MAPP hazırlıklarını etkiler.

2025 itibarıyla, SEVESO bildirim eşik değerlerinde ve tehlikeli madde sınıflandırmalarında olası güncellemeler dikkate alınmalıdır. Ayrıca, uluslararası standartlarla uyumluluk (ISO 45001 gibi) ve siber güvenlik risklerinin acil durum planlarına entegrasyonu da önem kazanmaktadır.

Kimler İçin Gereklidir?

MAPP, öncelikli olarak Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmelik (SEVESO Yönetmeliği) kapsamında yer alan işletmeler için zorunludur. Bu işletmeler, bulundurdukları veya kullandıkları tehlikeli maddelerin türüne ve miktarına göre alt seviye veya üst seviye SEVESO kapsamına girebilirler. Genel olarak MAPP hazırlığı gerektiren işletmeler şunlardır:

• Petrokimya tesisleri
• Kimyasal üretim ve depolama tesisleri
• Gübre üreten veya depolayan işletmeler
• Patlayıcı madde üreten veya depolayan işletmeler
• Sanayi gazları (oksijen, azot, karbondioksit vb.) üreten veya depolayan tesisler
• Tehlikeli atık işleme tesisleri
• Büyük ölçekli depolama tankları ve siloları olan işletmeler
• Nükleer santraller (bu kapsamdaki özel mevzuatları da vardır)
• Büyük maden işletmeleri ve kimyasal arıtma tesisleri

Her ne kadar yasal zorunluluk SEVESO kapsamı ile sınırlı olsa da, iş sağlığı ve güvenliği kültürünü benimseyen ve risk yönetimine önem veren tüm işletmelerin, kendi bünyelerindeki potansiyel tehlikeler için benzer bir acil durum planlama ve müdahale sistemi geliştirmesi şiddetle tavsiye edilir. 2025'te, tedarik zincirindeki risklerin de göz önünde bulundurulması, MAPP'ın kapsamını genişletebilir.

Avantajları ve Faydaları

MAPP'ın doğru bir şekilde hazırlanıp uygulanması, işletmeler ve toplum için çok sayıda önemli fayda sağlar:

• Can ve Mal Güvenliği: En önemli faydası, çalışanların, bölge halkının ve çevrenin büyük bir kazadan korunmasını sağlamasıdır.
• Yasal Uyum: SEVESO Yönetmeliği ve ilgili diğer mevzuatlara uyum sağlayarak yasal yaptırımlardan kaçınılmasını sağlar.
• İtibar ve Güvenilirlik: Güçlü bir acil durum yönetim sistemi, işletmenin toplumsal güvenilirliğini ve itibarını artırır.
• Maddi Kayıpların Azaltılması: Kazaların önlenmesi ve etkin müdahale ile olası hasarın ve iş duruşlarının en aza indirilmesi, işletme için önemli maliyet tasarrufu sağlar.
• Operasyonel Süreklilik: Acil durumların hızlı ve kontrollü bir şekilde yönetilmesi, işletmenin faaliyetlerine daha çabuk dönmesini sağlar.
• Paydaş İlişkileri: Yerel yönetimler, acil servisler ve halk ile kurulan güçlü iletişim ve işbirliği, kriz anlarında desteği kolaylaştırır.
• Sürekli İyileştirme Kültürü: MAPP'ın hazırlanması ve güncellenmesi süreci, işletme içinde güvenlik bilincini artırır ve sürekli iyileştirme kültürünü teşvik eder. 2025'te MAPP, aynı zamanda sürdürülebilirlik hedeflerine de katkıda bulunur.