Kilis Seveso Üst/Alt Seviye Tespiti: Kapsamlı Rehber 2025

İş sağlığı ve güvenliği (İSG) alanında, özellikle tehlikeli maddelerin varlığı söz konusu olduğunda, risk yönetimi kritik öneme sahiptir. Bu noktada, büyük endüstriyel kazaların önlenmesi amacıyla uluslararası düzeyde kabul görmüş bir çerçeve olan SEVESO Direktifi çerçevesinde yapılan 'Seveso Üst/Alt Seviye Tespiti', işletmeler için hayati bir adımdır. 2025 yılı itibarıyla bu tespitin önemi ve uygulama yöntemleri daha da belirgin hale gelmiştir. Bu kapsamlı rehber, SEVESO BEKRA (Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması) düzenlemeleri doğrultusunda, işletmelerin hangi seviyede Seveso kapsamına girdiğini belirlemelerine yardımcı olmayı amaçlamaktadır. Hedef kitlemiz, kimyasal madde üretimi, depolanması veya kullanımı yapan tüm sanayi kuruluşları, iş güvenliği profesyonelleri ve ilgili kamu kurumlarıdır. 2025 güncel mevzuat ve uluslararası standartlar ışığında, bu tespitin doğru ve eksiksiz yapılması, hem çalışanların hem de çevrenin güvenliği için vazgeçilmezdir.

Seveso Üst/Alt Seviye Tespiti Nedir?

Seveso üst/alt seviye tespiti, bir işletmenin bünyesinde bulundurduğu tehlikeli maddelerin miktarlarını ve türlerini dikkate alarak, bu işletmenin Avrupa Birliği'nin SEVESO Direktifi (ve Türkiye'deki ilgili mevzuat) kapsamında 'üst seviye kuruluş' veya 'alt seviye kuruluş' olarak sınıflandırılıp sınıflandırılmayacağını belirleme işlemidir. Bu sınıflandırma, işletmenin tabi olacağı yasal yükümlülüklerin yoğunluğunu doğrudan etkiler. Alt seviye kuruluşlar, üst seviye kuruluşlara göre daha az katı ancak yine de önemli güvenlik önlemleri almakla yükümlüdür. Üst seviye kuruluşlar ise, daha kapsamlı bir güvenlik yönetim sistemi kurmak, detaylı risk analizleri yapmak, acil durum planları hazırlamak ve bu bilgileri kamuoyu ile paylaşmak gibi daha ağır sorumluluklar taşırlar. 2025 itibarıyla güncellenen tehlikeli madde listeleri ve eşik değerleri, bu tespitin doğruluğu açısından büyük önem taşımaktadır. Tespitin temel amacı, potansiyel büyük endüstriyel kazaların riskini en aza indirmektir.

Tehlikeli maddelerin sınıflandırılması ve eşik değerleri genellikle şu kategorilerde incelenir (2025 güncel referansları dikkate alınarak):

• A Sınıfı Maddeler: Yüksek derecede patlayıcı, yanıcı veya toksik maddeler.
• B Sınıfı Maddeler: Daha düşük risk taşıyan ancak yine de tehlikeli olabilen maddeler.

Bu maddelerin her biri için belirlenmiş eşik miktarlar (kg, ton vb.) bulunur. Bir işletmenin toplam tehlikeli madde miktarı, bu eşik değerleri aştığında Seveso kapsamına girer. Eğer bir işletmede birden fazla tehlikeli madde bulunuyorsa, bu maddelerin birbirleriyle olan etkileşimleri ve toplam riskleri de dikkate alınarak hesaplamalar yapılır.

Seveso Üst/Alt Seviye Tespiti Nasıl Çalışır?

Seveso üst/alt seviye tespiti süreci, adım adım ilerleyen sistematik bir analizdir. 2025 itibarıyla bu süreç, daha gelişmiş risk değerlendirme araçları ve dijital platformlar aracılığıyla yürütülebilmektedir. Temel adımlar şunlardır:

1. Tehlikeli Maddelerin Tanımlanması: İşletmede bulunan tüm kimyasal maddelerin (hammadde, ara ürün, nihai ürün, atık vb.) ayrıntılı bir listesi çıkarılır. Bu maddelerin SEVESO Direktifi'nde (ve ilgili ulusal mevzuatta) belirtilen tehlikeli madde kategorilerinden hangisine girdiğinin belirlenmesi esastır.
2. Miktarların Belirlenmesi: Her bir tehlikeli maddenin işletmedeki maksimum depolama ve kullanım miktarları (en yüksek anlık stok) belirlenir.
3. Eşik Değerlerle Karşılaştırma: Belirlenen her bir tehlikeli madde için ilgili mevzuatta yer alan eşik değerlerle (alt seviye ve üst seviye eşik değerleri) karşılaştırma yapılır.
4. Toplama ve Hesaplama: Eğer işletmede birden fazla tehlikeli madde bulunuyorsa, her bir maddenin eşik değerine oranlanarak bir toplama işlemine tabi tutulması gerekebilir. Bu hesaplama, özellikle 'toplama kuralı' (aggregation rule) olarak bilinir ve genellikle şu formülle yapılır: (Miktar1 / Eşik1) + (Miktar2 / Eşik2) + ... >= 1. Sonuç 1 veya üzerinde ise, işletme Seveso kapsamına girer.
5. Seviye Belirleme: Hesaplamalar sonucunda, işletmenin alt seviye kuruluş mu yoksa üst seviye kuruluş mu olduğuna karar verilir. Eğer tehlikeli madde miktarları sadece alt seviye eşiklerini aşıyor ancak üst seviye eşiklerini aşmıyorsa, alt seviye kuruluş olarak sınıflandırılır. Eğer üst seviye eşiklerini aşıyorsa, üst seviye kuruluş olarak kabul edilir.

2025 yılındaki güncellemelerle birlikte, bazı spesifik kimyasal gruplar için yeni tehlikeli madde tanımlamaları ve eşik değerleri devreye girmiş olabilir. Bu nedenle, güncel mevzuata hakim olmak kritik öneme sahiptir.

Yasal Zorunluluklar ve Mevzuat

Seveso üst/alt seviye tespiti, Türkiye'de 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve bu kanuna bağlı olarak çıkarılan 'Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmelik' (SEVESO Yönetmeliği) kapsamında yasal bir zorunluluktur. 2025 itibarıyla bu yönetmelik ve ilgili tebliğlerde yapılan güncellemeler, işletmelerin uyum sağlaması gereken çerçeveyi belirler.

Yasal Zorunluluklar:

• Alt Seviye Kuruluşlar:
• Tehlikeli maddelerin listesini ve miktarlarını içeren bir envanter tutmak.
• Olası kazaların önlenmesi için gerekli tedbirleri almak.
• İşçileri tehlikeler hakkında bilgilendirmek ve eğitim vermek.
• Acil durum planları hazırlamak ve tatbikatlar yapmak.
• Üst Seviye Kuruluşlar:
• Yukarıda belirtilen alt seviye kuruluş zorunluluklarının tamamını yerine getirmek.
• Güvenlik Raporu: Detaylı risk analizlerini içeren ve alınması gereken önlemleri açıklayan bir güvenlik raporu hazırlamak ve Bakanlığa (Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı) sunmak.
• Güvenlik Yönetim Sistemi: İş sağlığı ve güvenliği yönetim sisteminin etkin bir şekilde kurulmasını ve işletilmesini sağlamak.
• Acil Durum Planı: Olası bir kaza durumunda müdahale edecek ekiplerin görev ve sorumluluklarını belirleyen, çevresel etkileri de gözeten kapsamlı bir acil durum planı hazırlamak ve ilgili mercilere bildirmek.
• Bilgilendirme: Kamuoyunu potansiyel tehlikeler ve alınacak önlemler hakkında bilgilendirmek.

2025 yılında yürürlüğe giren veya güncellenen mevzuat hükümleri, özellikle yeni tehlikeli madde sınıfları, daha sıkı denetimler ve dijital başvuru süreçleri gibi konularda değişiklikler getirmiş olabilir.

Kimler İçin Gereklidir?

Seveso üst/alt seviye tespiti, öncelikli olarak tehlikeli maddeleri belirli eşik değerlerin üzerinde bulunduran tüm endüstriyel işletmeler için gereklidir. Bu işletmelerin başlıca faaliyet alanları şunları içerebilir (2025 güncel sektör analizleri dikkate alınarak):

• Kimya Sanayi: Petrokimya tesisleri, gübre fabrikaları, boya ve vernik üreticileri, ilaç sanayi.
• Enerji Sektörü: Termik santraller, rafineriler, gaz depolama tesisleri.
• Maden ve Maden Ürünleri: Patlayıcı madde kullanılan maden ocakları.
• Metal Sanayi: Kaplama ve yüzey işlem tesisleri.
• Tarım Sektörü: Büyük ölçekli gübre ve pestisit depolama/üretim tesisleri.
• Lojistik ve Depolama: Tehlikeli kimyasalları depolayan büyük depolar ve dağıtım merkezleri.
• Gıda Sanayi: Amonyak gibi soğutma amaçlı tehlikeli gazları kullanan tesisler.

Her ne kadar bu sektörler ana odak noktası olsa da, herhangi bir işletme, faaliyetleri gereği tehlikeli maddeleri eşik değerlerin üzerinde bulunduruyorsa, Seveso kapsamına girme potansiyeli taşır.

Avantajları ve Faydaları

Seveso üst/alt seviye tespitinin doğru yapılması ve gerekli önlemlerin alınması, işletmeler için sadece yasal bir zorunluluk olmanın ötesinde pek çok avantaja sahiptir:

• Artan Güvenlik: En önemli faydası, büyük endüstriyel kazaların meydana gelme olasılığını ve potansiyel etkilerini önemli ölçüde azaltmasıdır. Bu, hem çalışanların hem de çevrede yaşayan insanların hayatını korur.
• Mali Kayıpların Önlenmesi: Kaza riskinin azalması, işletmelerin üretim kesintileri, hasar gören ekipmanların tamiri, yasal cezalar ve itibar kaybı gibi mali kayıplardan korunmasını sağlar. 2025'te bu maliyetlerin artması öngörüldüğünden, önleyici tedbirler daha da değer kazanmaktadır.
• Yasal Uyum: Seveso kapsamına girip girmediğini doğru tespit etmek, işletmenin yasal gerekliliklere uyumunu sağlar ve olası denetimlerde sorun yaşanmasını engeller.
• İtibar ve Kurumsal Sorumluluk: Güvenlik standartlarına önem veren bir işletme, hem çalışanları hem de paydaşları nezdinde olumlu bir imaj çizer ve kurumsal sosyal sorumluluk anlayışını güçlendirir.
• Operasyonel Süreklilik: Kaza riskinin azaltılması, işletmenin kesintisiz ve verimli bir şekilde faaliyet göstermesine olanak tanır.
• Çevresel Koruma: Tehlikeli maddelerin kontrollü yönetimi, çevre kirliliğinin önlenmesine katkı sağlar.