Malatya HAZOP/LOPA ve QRA Çalışmaları: SEVESO BEKRA İçin Kapsamlı Risk Değerlendirmesi

Türkiye'de kimyasal, petrokimya, enerji ve benzeri tehlikeli madde üreten, depolayan veya kullanan tesisler için İş Sağlığı ve Güvenliği (İSG) alanında proaktif risk yönetimi hayati önem taşımaktadır. 2025 itibarıyla güncellenen mevzuat ve uluslararası standartlar doğrultusunda, büyük endüstriyel kazaların önlenmesi amacıyla yürütülen HAZOP (Tehlike ve Operabilite Analizi), LOPA (Risk Katmanları Analizi) ve QRA (Kuantitatif Risk Analizi) çalışmaları, SEVESO Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmelik (BEKRA) kapsamında kritik bir yer tutmaktadır. Bu çalışmalar, tesislerin operasyonel güvenliğini en üst düzeye çıkarmak, olası tehlikeleri öngörmek ve insan sağlığı, çevre ile tesis varlıklarına yönelik riskleri kabul edilebilir seviyelere indirmek için sistematik ve derinlemesine bir yaklaşım sunar. 15 yılı aşkın SEVESO BEKRA deneyimine sahip uzmanlarımızla, bu karmaşık süreçleri anlamak ve doğru bir şekilde uygulamak için gereken bilgileri sunuyoruz.

HAZOP/LOPA ve QRA Çalışmaları Nedir?

HAZOP (Hazard and Operability Study), LOPA (Layer of Protection Analysis) ve QRA (Quantitative Risk Assessment) çalışmaları, endüstriyel tesislerde meydana gelebilecek tehlikeleri belirlemek, analiz etmek ve bu tehlikelerin olası sonuçlarını değerlendirmek için kullanılan kapsamlı risk değerlendirme yöntemleridir. Bu çalışmalar, özellikle SEVESO BEKRA kapsamındaki yüksek tehlikeli maddelerle uğraşan tesislerin güvenliğini sağlamada temel taşlardır.

HAZOP (Tehlike ve Operabilite Analizi): Bu metodoloji, bir prosesin veya tesisin tasarımındaki ve operasyonundaki sapmaları sistematik olarak inceler. Belirlenen her bir proses parametresi (örneğin, akış, basınç, sıcaklık, seviye) için "yok", "daha fazla", "daha az", "ters", "parçası", "başka", "kısmen" gibi tasarım kelimeleri ve "kontrol", "pompa", "vana" gibi rehber kelimeler kullanılarak potansiyel tehlikeler ve operasyonel sorunlar tespit edilir. 2025 itibarıyla, HAZOP analizleri dijitalleşen proses kontrol sistemleri (DCS) ve akıllı sensörlerden elde edilen gerçek zamanlı verilerle daha da güçlendirilmektedir.

LOPA (Risk Katmanları Analizi): LOPA, bir olayın gerçekleşme olasılığını azaltmak veya etkisini sınırlamak için mevcut veya önerilen bağımsız koruma katmanlarının yeterliliğini değerlendirir. Bir tehlikenin kabul edilebilir bir risk seviyesine indirilmesi için gereken koruma katmanlarının sayısını ve etkinliğini belirler. Bu analiz, özellikle tehlikeli olayların önlenmesinde kritik rol oynayan emniyet sistemlerinin (örneğin, acil durdurma sistemleri, yangın söndürme sistemleri) tasarımının ve performansının gözden geçirilmesinde kullanılır. 2025'te LOPA analizleri, güvenlik bütünlüğü seviyesi (SIL) değerlendirmeleri ile entegre edilerek daha hassas sonuçlar vermektedir.

QRA (Kuantitatif Risk Analizi): QRA, bir olayın gerçekleşme olasılığını ve potansiyel sonuçlarını (örneğin, can kaybı, yaralanma, maddi hasar, çevresel kirlilik) sayısal olarak ifade eder. Olasılıksal risk modelleri kullanılarak, belirli bir senaryonun meydana gelme sıklığı ve bu olayın meydana gelmesi durumunda ortaya çıkacak etkiler hesaplanır. Bu analizler, tesisin genel risk profilini anlamak, risk azaltma önlemlerinin etkinliğini değerlendirmek ve yasal gerekliliklere uyumu göstermek için kullanılır. 2025 itibarıyla, gelişmiş simülasyon yazılımları ve büyük veri analizi teknikleri, QRA çalışmalarının doğruluğunu ve kapsamını artırmaktadır.

HAZOP/LOPA ve QRA Çalışmaları Nasıl Çalışır?

Bu çalışmalar, uzman bir ekip tarafından yürütülen sistematik ve yapılandırılmış bir süreçtir. Uygulama aşamaları, tesisin büyüklüğüne, karmaşıklığına ve içerdiği tehlikeli maddelerin türüne göre değişiklik gösterebilir.

HAZOP Uygulama Süreci (2025 Güncel Yaklaşım):

1. Hazırlık: Çalışma kapsamının belirlenmesi, ekip üyelerinin seçimi (proses mühendisleri, İSG uzmanları, işletme personeli, vb.), gerekli dokümanların (proses akış diyagramları (PFD), borulama ve enstrümantasyon diyagramları (P&ID), ekipman listeleri, operasyonel prosedürler) toplanması.
2. Saha İncelemesi: Tesisin yerinde incelenerek mevcut durumun gözlemlenmesi.
3. Sessiyonların Yürütülmesi: Belirlenen proses birimleri veya bölümler için bir HAZOP lideri ve raportör eşliğinde disiplinlerarası ekip ile çalıştaylar düzenlenir. Her bir proses düğümü için tasarım kelimeleri ve rehber kelimeler kullanılarak sapmalar ve olası nedenleri/sonuçları tartışılır.
4. Risk Değerlendirmesi: Tespit edilen sapmaların potansiyel tehlikeleri ve operasyonel etkileri analiz edilir.
5. Tavsiyelerin Geliştirilmesi: Riskleri azaltmak veya ortadan kaldırmak için öneriler (örneğin, ek enstrümantasyon, prosedür değişikliği, eğitim) geliştirilir.
6. Raporlama: Çalışmanın sonuçları, tespit edilen sapmalar, riskler ve öneriler detaylı bir raporda sunulur. 2025'te raporlama, dijital platformlar aracılığıyla daha interaktif hale gelmektedir.

LOPA Uygulama Süreci (2025 Güncel Yaklaşım):

1. Tehlike Tanımlama: HAZOP veya diğer risk değerlendirme yöntemleriyle belirlenen kritik tehlikelerin seçilmesi.
2. Başlatıcı Olayın Belirlenmesi: Tehlikenin meydana gelmesine neden olabilecek temel olayların tanımlanması.
3. Koruma Katmanlarının Değerlendirilmesi: Mevcut veya önerilen koruma katmanlarının (örneğin, operatör müdahalesi, alarm, otomatik kapanma sistemi, emniyet valfi) etkinliğinin ve bağımsızlığının değerlendirilmesi.
4. Olasılık Hesaplaması: Her bir koruma katmanının arızalanma olasılığı ve genel olayın gerçekleşme olasılığının hesaplanması.
5. Yeterlilik Analizi: Hedef risk seviyesi ile hesaplanan risk seviyesinin karşılaştırılması. Yetersiz görülen durumlarda ek koruma katmanları önerilir. 2025'te LOPA analizleri, makine öğrenmesi algoritmaları ile desteklenerek daha dinamik hale gelmektedir.

QRA Uygulama Süreci (2025 Güncel Yaklaşım):

1. Senaryo Geliştirme: Potansiyel tehlikeli olayları temsil eden bir dizi senaryonun oluşturulması (örneğin, tank patlaması, boru hattı sızıntısı, yangın).
2. Olay Olasılıklarının Hesaplanması: Her bir senaryonun gerçekleşme olasılığının, istatistiksel verilere, geçmiş olaylara ve mühendislik modellerine dayanarak hesaplanması.
3. Etki Analizleri: Olayların meydana gelmesi durumunda ortaya çıkacak etkilerin (örneğin, termal radyasyon, patlama basıncı, toksik gaz yayılımı) modellenmesi.
4. Risk Matrisi ve Eş-Risk Eğrileri: Hesaplanan olasılıklar ve etkiler kullanılarak tesisin genel risk profilinin görselleştirilmesi (örneğin, bireysel ve toplu risk eğrileri).
5. Risk Azaltma Stratejileri: Risklerin kabul edilebilir seviyelere indirilmesi için öneriler geliştirilmesi ve bu önerilerin risk üzerindeki etkisinin nicel olarak değerlendirilmesi. 2025'te QRA, bulut tabanlı simülasyon platformları ile daha hızlı ve erişilebilir hale gelmiştir.

Yasal Zorunluluklar ve Mevzuat (2025 Güncel Durum)

Türkiye'de SEVESO BEKRA kapsamındaki tesisler için bu çalışmalar, yasal bir zorunluluktur. Mevzuat, tesislerin faaliyet gösterdiği tehlikeli madde türüne, miktarına ve niteliğine göre farklılık gösterebilir.

Not: 2025 itibarıyla mevzuat güncellemeleri, özellikle dijitalleşme, veri analizi ve sürekli risk izleme konularına odaklanmaktadır. Güvenlik raporlarının güncelliği ve etkinliği daha sıkı denetlenecektir.

Kimler İçin Gereklidir?

HAZOP, LOPA ve QRA çalışmaları, özellikle aşağıdaki özelliklere sahip tesisler için zorunlu ve hayati öneme sahiptir:

• Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmelik (BEKRA) kapsamındaki tesisler: Yüksek tehlikeli kimyasal maddeleri üreten, işleyen, depolayan veya kullanan tesisler (Örnekler: Petrol rafinerileri, petrokimya tesisleri, kimyasal üretim fabrikaları, büyük depolama tesisleri, enerji santralleri).
• Tehlikeli proseslere sahip endüstriyel tesisler: Yüksek basınç, yüksek sıcaklık, yanıcı, patlayıcı veya zehirli maddelerle çalışan tesisler.
• Çevresel riskleri yüksek olan tesisler: Potansiyel sızıntı veya salım durumunda geniş alanları etkileyebilecek tesisler.
• Mevcut riskleri hakkında yeterli bilgiye sahip olmak isteyen tüm endüstriyel işletmeler: Sadece yasal zorunluluklar gereği değil, aynı zamanda operasyonel verimliliği artırmak, iş kazalarını önlemek ve itibarını korumak isteyen her türlü işletme.
• Yeni yatırımlar veya proses değişiklikleri yapacak olan firmalar: Tasarım aşamasında risklerin belirlenmesi ve en uygun güvenlik önlemlerinin alınması için.

Avantajları ve Faydaları

HAZOP, LOPA ve QRA çalışmalarının doğru ve etkin bir şekilde yürütülmesi, işletmeler için sayısız avantaja sahiptir:

• Kaza Önleme ve Güvenlik Artışı: Olası tehlikeleri öngörerek ve gerekli önlemleri alarak büyük endüstriyel kazaların önüne geçilmesini sağlar. İş sağlığı ve güvenliği kültürü güçlenir.
• Yasal Uyumluluk: SEVESO BEKRA ve ilgili diğer mevzuatlara uyumun sağlanması.
• Maliyet Tasarrufu: Kazaların önlenmesi, üretim kesintilerinin minimize edilmesi, sigorta maliyetlerinin düşürülmesi ve cezai yaptırımlardan kaçınılması yoluyla uzun vadede önemli maliyet tasarrufu sağlar.
• Operasyonel Verimlilik: Proses sapmalarının erken tespiti ve giderilmesi, operasyonel aksaklıkları azaltır ve tesisin daha verimli çalışmasına olanak tanır.
• Çevresel Koruma: Potansiyel çevre kirliliği olaylarının önlenmesi veya etkilerinin azaltılmasıyla doğal kaynakların korunmasına katkı sağlar.
• İtibar ve Marka Değeri: Güvenli bir işletme imajı, paydaşlar nezdinde güven oluşturur ve marka değerini artırır.
• Karar Destek Mekanizması: Yatırım kararlarında, proses değişikliklerinde ve acil durum planlamasında bilimsel ve nicel verilere dayalı kararlar alınmasına yardımcı olur. 2025'te bu veriler, yapay zeka destekli analizlerle daha da zenginleşmektedir.