Sinop Domino Etkisi Analizi: SEVESO BEKRA'da Olası Zincirleme Kazaların Önlenmesi

Büyük endüstriyel kazaların önlenmesi ve etkilerinin azaltılması (BEKRA) kapsamında, tehlikeli maddeler içeren tesislerde meydana gelebilecek bir kazanın, zincirleme reaksiyonlarla daha büyük felaketlere yol açma potansiyeli büyük önem taşımaktadır. İşte bu noktada **Domino Etkisi Analizi (DEA)**, bir olayın başlangıç noktasından başlayarak yayılacak etkilerini sistematik bir şekilde ortaya koyan kritik bir risk değerlendirme yöntemidir. 2025 itibarıyla güncellenen mevzuat ve teknolojik gelişmelerle birlikte, DEA'nın SEVESO kapsamındaki tesisler için yasal bir zorunluluk olmasının yanı sıra, operasyonel güvenlik ve sürdürülebilirlik açısından vazgeçilmez bir araç haline geldiği görülmektedir. Bu analiz, sadece doğrudan kazaların değil, aynı zamanda bu kazaların tetikleyebileceği ikincil ve üçüncül olayların da öngörülmesini sağlayarak, proaktif önleyici tedbirlerin alınmasına olanak tanır. Hedef kitlemiz, SEVESO kapsamındaki tehlikeli madde üreten, depolayan veya kullanan tüm tesis yöneticileri, İSG uzmanları, mühendisler ve ilgili kamu kurumlarıdır.

Domino Etkisi Analizi Nedir?

Domino Etkisi Analizi (DEA), bir başlangıç olayının (ilk kaza veya arıza) nasıl bir dizi ardışık olayı tetikleyerek zincirleme bir reaksiyon oluşturabileceğini ve nihayetinde kabul edilemez büyüklükte bir sonuca (büyük kaza) yol açabileceğini anlamak ve görselleştirmek için kullanılan kapsamlı bir risk değerlendirme tekniğidir. Bu analizde, her bir domino taşı bir olayı, bir arızayı veya bir tehlikeyi temsil eder. Bir domino taşının düşmesi, bir sonraki taşın düşmesine neden olur ve bu böyle devam eder. DEA, özellikle karmaşık endüstriyel sistemlerde, birbirine bağımlı ekipmanların, süreçlerin ve insan faktörlerinin etkileşiminden kaynaklanan gizli tehlikeleri ortaya çıkarmada etkilidir. 2025 güncellemeleriyle birlikte, analizlerin sadece teknik arızalara değil, aynı zamanda insan hataları, çevresel faktörler ve siber güvenlik risklerinin de domino etkisi üzerindeki potansiyel etkilerini kapsayacak şekilde genişletilmesi öngörülmektedir. Bu analiz, genellikle bir ağaç diyagramı veya akış şeması şeklinde görselleştirilir.

2025 Güncel Bilgiler ve Uygulama Alanları:

• Gelişmiş Modelleme Yazılımları: DEA uygulamalarında, daha hassas ve dinamik sonuçlar elde etmek için yapay zeka destekli simülasyon ve modelleme yazılımlarının kullanımı yaygınlaşmaktadır.
• İnsan Faktörlerinin Entegrasyonu: Analizler, sadece ekipman arızalarına odaklanmak yerine, insan hatalarının, yorgunluğun, eğitim eksikliğinin ve organizasyonel kültürün domino etkisi üzerindeki etkilerini de derinlemesine incelemektedir.
• Siber Güvenlik Entegrasyonu: Endüstriyel kontrol sistemlerinin (ICS) siber saldırılara karşı hassasiyeti göz önüne alındığında, siber olayların domino etkisini tetikleyebileceği senaryolar da analizlere dahil edilmektedir.
• Çevresel Etkilerin Kapsamı: İlk kazanın yanı sıra, bu kazanın neden olabileceği ikincil çevresel etkiler (örneğin, kimyasal sızıntının toprağa veya suya karışması) de domino etkisinin bir parçası olarak değerlendirilmektedir.

Domino Etkisi Analizi Nasıl Çalışır?

Domino Etkisi Analizi'nin çalışma prensibi, bir kazanın meydana gelme potansiyelini ve bu kazanın yayılma mekanizmasını adım adım izlemeye dayanır. Süreç genellikle şu adımları içerir:

1. İlk Olayın Tanımlanması: Analize başlanacak potansiyel ilk kaza veya arıza senaryosu belirlenir. Bu, bir ekipman arızası, insan hatası, doğal afet veya dış etken olabilir.
2. Bağlantılı Tehlikelerin Belirlenmesi: İlk olayın tetikleyebileceği doğrudan tehlikeler ve arızalar listelenir. Bu aşamada, tesisin tüm bileşenleri, süreçleri ve operasyonel bağımlılıkları göz önünde bulundurulur.
3. Ardışık Olayların Analizi: Her bir tehlikenin bir sonraki tehlikeyi nasıl tetikleyebileceği, zincirleme reaksiyonun mantıksal akışı takip edilerek belirlenir. Bu, uzman görüşleri, geçmiş kaza verileri ve mühendislik prensipleri kullanılarak yapılır.
4. Sonuç Olayının Belirlenmesi: Zincirleme reaksiyonun ulaştığı nihai ve en olumsuz sonuç (büyük kaza, ciddi çevresel hasar, can kaybı vb.) tanımlanır.
5. Önleyici ve Azaltıcı Tedbirlerin Geliştirilmesi: Analiz sonucunda ortaya çıkan olası zincirleme reaksiyonları kırmak veya etkilerini azaltmak için alınması gereken önleyici ve acil durum müdahale tedbirleri belirlenir.

2025 Güncel Uygulama Detayları:

• Katılımcı Analizler: DEA süreçlerine, sadece İSG uzmanlarının değil, aynı zamanda operasyonel personel, bakım ekipleri ve hatta tedarik zinciri paydaşlarının da dahil edilmesiyle daha gerçekçi ve kapsamlı sonuçlar elde edilmektedir.
• Risk Matrisleri ve Skorlama: Her bir domino taşının meydana gelme olasılığı ve potansiyel etkisi, risk matrisleri kullanılarak nicel olarak değerlendirilir ve önceliklendirme yapılır.
• Senaryo Geliştirme: Çeşitli ilk olay senaryoları (örneğin, yüksek basınçlı tankın patlaması, kimyasal sızıntı, elektrik kesintisi) için ayrı DEA'lar yürütülerek farklı risk profilleri ortaya konur.
• Görselleştirme Araçları: Sonuçların daha anlaşılır olması için akış diyagramları, ağaç diyagramları ve 3D görselleştirmeler gibi gelişmiş araçlardan faydalanılmaktadır.

Yasal Zorunluluklar ve Mevzuat

Türkiye'de SEVESO kapsamındaki tesisler için domino etkisi analizi, büyük endüstriyel kazaların önlenmesi ve etkilerinin azaltılmasına yönelik yasal çerçeve içinde önemli bir yer tutmaktadır. 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve ilgili yönetmelikler, tehlikeli madde bulunduran işyerlerinde risk değerlendirmesinin yapılmasını zorunlu kılmaktadır. SEVESO Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmelik (SEVESO Yönetmeliği), özellikle üst seviye SEVESO kapsamındaki kuruluşlar için daha detaylı risk değerlendirmeleri ve güvenlik raporları hazırlama yükümlülüğü getirmektedir. Domino etkisi analizi, bu güvenlik raporlarının hazırlanmasında temel alınan yöntemlerden biridir.

2025 Yılında Güncel Mevzuat ve Beklentiler:

• Yönetmelik Güncellemeleri: 2025 yılı itibarıyla, Avrupa Birliği direktiflerindeki güncellemeler doğrultusunda SEVESO Yönetmeliği'nde de revizyonlar yapılması beklenmektedir. Bu güncellemeler, DEA'nın kapsamını ve raporlama gerekliliklerini daha da genişletebilir.
• Uluslararası Standartlara Uyum: ISO 45001:2018 İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemleri standardı, risk değerlendirmesi ve sürekli iyileştirme prensipleriyle DEA'yı desteklemektedir. Bu standardın gereklilikleri, DEA'nın kurumsal bir yapı içinde entegre edilmesini teşvik eder.
• Güvenlik Raporu Gereklilikleri: Üst seviye SEVESO kapsamındaki kuruluşlar için hazırlanan güvenlik raporlarında, domino etkisi analizinin detaylı bir şekilde sunulması, potansiyel büyük kazaların önlenmesi için alınacak tedbirlerin gerekçelendirilmesi açısından zorunludur.
• Denetim Mekanizmaları: Resmi denetimlerde, iş müfettişleri tarafından DEA'nın yeterliliği, güncelliği ve alınan önlemlerin etkinliği titizlikle incelenmektedir. 2025 sonrası denetimlerde, dijitalleşen denetim süreçleri ve veri analizi araçlarının kullanımı artacaktır.

Kimler İçin Gereklidir?

Domino Etkisi Analizi, öncelikli olarak tehlikeli maddelerle uğraşan ve büyük endüstriyel kaza riski taşıyan tüm işyerleri için gereklidir. Bu kapsamda başlıca hedef kitle şunlardır:

• Üst ve Alt Seviye SEVESO Kapsamındaki İşyerleri: Belirli miktarların üzerinde tehlikeli madde bulunduran ve SEVESO Yönetmeliği'nin kapsamına giren kimya fabrikaları, rafineriler, depolama tesisleri, enerji santralleri vb.
• Petrokimya Tesisleri: Petrol ve doğal gaz işleme, depolama ve dağıtım tesisleri.
• Kimyasal Üretim ve Depolama Tesisleri: Tehlikeli kimyasalların üretildiği, işlendiği veya depolandığı tüm tesisler.
• Patlayıcı Madde Üreten veya Depolayan İşyerleri: Özellikle yüksek risk taşıyan bu tür tesislerde DEA hayati önem taşır.
• Tehlikeli Atık İşleme Tesisleri: Tehlikeli atıkların bertaraf edildiği veya geri dönüştürüldüğü tesisler.
• Büyük Ölçekli Lojistik ve Depolama Merkezleri: Tehlikeli maddelerin taşındığı ve depolandığı büyük ölçekli lojistik firmaları.

2025 ve Ötesinde Genişleyen Kapsam:

• Tedarik Zinciri Entegrasyonu: DEA'nın sadece tesis içi riskleri değil, aynı zamanda tedarik zincirindeki potansiyel tehlikeleri ve bu tehlikelerin tesis üzerindeki domino etkisi de dikkate alınarak genişletilmesi beklenmektedir.
• Küresel Riskler: İklim değişikliği, jeopolitik istikrarsızlıklar gibi küresel risklerin, tesislerdeki domino etkilerini tetikleyebilecek senaryoların analizlere dahil edilmesi öngörülmektedir.
• Yeni Teknolojiler: Otonom sistemler, robotik uygulamalar ve yapay zeka gibi yeni teknolojilerin kullanıldığı tesislerde, bu teknolojilerin arızalarının veya kötüye kullanımının domino etkisi üzerindeki potansiyel etkileri de incelenmelidir.

Avantajları ve Faydaları

Domino Etkisi Analizi'nin doğru ve etkin bir şekilde uygulanması, işletmeler ve toplum için önemli avantajlar sağlar:

• Kaza Önleme: Olası zincirleme reaksiyonları erkenden tespit ederek, büyük kazaların meydana gelmesini engellemek için proaktif önlemler alınmasını sağlar.
• Risk Bilincinin Artması: İşletme personelinin ve yönetiminin, tehlikeler arasındaki bağlantıları ve potansiyel sonuçları daha iyi anlamasına yardımcı olur.
• Etkin Acil Durum Planlaması: Olası senaryoları detaylı bir şekilde ortaya koyarak, acil durum müdahale planlarının daha gerçekçi ve etkili bir şekilde hazırlanmasına olanak tanır.
• Yasal Uyumluluk: SEVESO Yönetmeliği ve ilgili diğer mevzuatlara uyumu sağlayarak, yasal yaptırımlardan kaçınılmasına yardımcı olur.
• Maliyet Tasarrufu: Büyük kazaların önlenmesi, dolaylı ve doğrudan maliyetleri (üretim kaybı, hasar onarımı, tazminatlar, itibar kaybı vb.) önemli ölçüde azaltır.
• Çevresel Koruma: Büyük kazaların neden olabileceği çevresel felaketlerin önlenmesine katkıda bulunur.
• İtibarın Korunması: Güvenli operasyonlar, şirketin itibarını ve paydaşlar nezdindeki güvenilirliğini artırır.

2025 Yılında Artan Faydalar:

• Sürdürülebilirlik: DEA'nın sürdürülebilirlik hedefleriyle entegre edilmesi, çevresel ve sosyal risklerin daha iyi yönetilmesini sağlayarak işletmelerin uzun vadeli başarısını destekler.
• Dijitalleşme Avantajları: Veri analizi ve dijital platformlar sayesinde DEA sonuçlarının daha hızlı ve güncel tutulması, sürekli iyileştirme süreçlerini hızlandırır.
• Rekabet Avantajı: En üst düzeyde güvenlik standartlarına sahip olan işletmeler, sektörde rekabet avantajı elde ederler.