Van İç ve Dış Acil Durum Planı (İADP/DADP): SEVESO BEKRA Kapsamında Kapsamlı Rehber (2025+)

Türkiye'nin önde gelen İş Sağlığı ve Güvenliği (İSG) uzmanları olarak, 2025 ve sonrası güncel mevzuat ve en iyi uygulamalar ışığında, SEVESO BEKRA kapsamındaki işletmeler için hayati önem taşıyan İç ve Dış Acil Durum Planı (İADP/DADP) konusunu derinlemesine ele alıyoruz. İş yerinizde meydana gelebilecek potansiyel tehlikelere karşı hazırlıklı olmak, can ve mal kaybını en aza indirmek, yasal uyumluluğu sağlamak ve operasyonel sürekliliği güvence altına almak için İADP/DADP'nin ne olduğunu, neden gerekli olduğunu ve nasıl etkili bir şekilde oluşturulup uygulanacağını bu kapsamlı rehberde bulacaksınız. Özellikle yüksek riskli tehlikeli madde varlığına sahip işletmelerin (SEVESO kapsamı) bu planları titizlikle hazırlaması, hem çalışanlarının hem de çevresindeki toplumun güvenliği açısından kritik bir zorunluluktur. Bu içerik, risk yönetimi ve acil durum hazırlığı konusunda 2025 yılı itibarıyla güncel bilgileri sunarak, şirketlerinize rehberlik etmeyi amaçlamaktadır.

İç ve Dış Acil Durum Planı (İADP/DADP) Nedir?

İç ve Dış Acil Durum Planı (İADP/DADP), bir iş yerinde meydana gelebilecek kaza, yangın, patlama, kimyasal sızıntı gibi acil durumların önlenmesi, zararlarının azaltılması, bu durumlara müdahale edilmesi ve sonrasında iyileştirme çalışmalarının yürütülmesi amacıyla hazırlanan kapsamlı bir belgedir. Özellikle SEVESO (Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması) kapsamındaki yüksek tehlikeli madde varlığına sahip işletmeler için bu planlar, hem iç ortamda (tesis içinde) hem de dış ortamda (çevreye yayılacak etkiler) meydana gelebilecek riskleri yönetmek üzere detaylandırılır.

2025 Güncel Durum ve Tanım Farklılıkları: Mevzuat güncellemeleri ve teknolojik gelişmelerle birlikte, İADP/DADP'nin içeriği ve uygulama yöntemleri sürekli evrilmektedir. 2025 itibarıyla, risk değerlendirmelerinin daha dinamik ve güncel veri tabanlı olması, teknolojik izleme sistemlerinin entegrasyonu ve paydaşlar arası (yerel yönetim, itfaiye, sağlık kuruluşları vb.) koordinasyonun daha güçlü olması beklenmektedir. İADP, tesis içindeki acil durum müdahale ekiplerinin görev ve sorumluluklarını, tahliye prosedürlerini, haberleşme ağlarını ve ilk yardım düzenlemelerini kapsarken; DADP, acil durumun tesis dışına yayılma potansiyeli olan durumlarda, çevresel etkileri, halkın bilgilendirilmesini, tahliye bölgelerini ve kamu kurumlarıyla iş birliğini detaylandırır. Bu iki plan genellikle entegre bir yaklaşımla tek bir 'İç ve Dış Acil Durum Planı' olarak ele alınır.

Temel Bileşenleri (2025+ Odaklı):

• Risk Analizi ve Tehlike Tanımlama: İşletmenin faaliyet alanına özgü tüm potansiyel tehlikelerin (kimyasal, fiziksel, biyolojik, çevresel) detaylı ve güncel bir şekilde belirlenmesi.
• Acil Durum Senaryoları: Gerçekleşme olasılığı yüksek ve etki potansiyeli büyük olan senaryoların (örneğin, büyük kimyasal sızıntı, patlama, yangın) tanımlanması.
• Müdahale Prosedürleri: Her bir senaryoya özel, adım adım müdahale yöntemleri, kullanılacak ekipmanlar ve personel görevlendirmeleri.
• İletişim ve Koordinasyon: İç ve dış birimler (çalışanlar, yönetim, acil durum ekipleri, kamu kurumları, çevre halkı) arasındaki etkili iletişim kanallarının ve koordinasyon mekanizmalarının belirlenmesi.
• Tahliye Planları: Güvenli tahliye yolları, toplanma alanları ve tahliye sonrası alınacak önlemlerin detaylandırılması.
• Eğitim ve Tatbikatlar: Planın etkinliğini sağlamak için düzenli eğitimler ve gerçekçi tatbikatlar.
• Kaynak Yönetimi: Acil durumlarda ihtiyaç duyulacak ekipman, personel, malzeme ve finansal kaynakların planlanması.
• İyileştirme ve Geri Bildirim: Acil durum sonrası yapılan değerlendirmeler ve elde edilen geri bildirimlerle planın güncellenmesi.

İç ve Dış Acil Durum Planı (İADP/DADP) Nasıl Çalışır?

İADP/DADP'nin etkinliği, yalnızca kağıt üzerinde kalmayıp, gerçek bir acil durum anında sorunsuz bir şekilde uygulanabilmesine bağlıdır. Planın işleyişi, kapsamlı bir risk yönetimi ve hazırlık sürecini içerir.

2025 Güncel Uygulama Adımları:

1. Proaktif Risk Değerlendirmesi: İşletmenin tüm süreçleri, kullanılan hammaddeler, depolama koşulları ve çevresel faktörler göz önünde bulundurularak, 2025 itibarıyla yapay zeka destekli veya gelişmiş simülasyon yazılımları kullanılarak detaylı risk analizleri yapılır. Bu analizler, potansiyel tehlikelerin şiddetini ve olasılığını belirler.
2. Senaryo Geliştirme ve Modelleme: Belirlenen risklere dayalı olarak, olası acil durum senaryoları (örneğin, belirli bir kimyasalın belirli bir miktarda sızması ve yayılması) oluşturulur. 2025'te bu senaryolar, gelişmiş yazılımlarla modellenerek, olası etkileri (çevreye yayılım, insan sağlığına etkiler vb.) daha hassas bir şekilde öngörülür.
3. Müdahale Ekip ve Sorumlulukların Belirlenmesi: Acil durum müdahale ekipleri (ilk yardım, yangın söndürme, kimyasal kontrol vb.) oluşturulur. Her ekibin görev ve yetkileri, komuta zinciri ve sorumlulukları net bir şekilde tanımlanır. 2025'te bu yapılar, dijital platformlar aracılığıyla anlık takip edilebilir hale getirilebilir.
4. İletişim ve Alarm Sistemleri: İç ve dış alarm sistemleri (sesli, ışıklı, dijital bildirimler) kurulur. Acil durum anında kimin kimi, nasıl ve ne zaman bilgilendireceği; hangi acil durum numaralarının aranacağı (örneğin, 112 Acil Çağrı Merkezi, yerel itfaiye, AFAD) açıkça belirtilir. 2025'te entegre ve otomatik bildirim sistemleri yaygınlaşmaktadır.
5. Tahliye ve Güvenlik Alanları: Tesis içindeki ve çevresindeki olası etkilenme bölgeleri belirlenir. Güvenli tahliye yolları, çıkışlar ve toplanma alanları işaretlenir. Etkilenen bölgelerdeki halkın tahliyesi için koordineli bir plan oluşturulur.
6. Eğitim ve Bilgilendirme: Tüm çalışanlar, acil durum prosedürleri, kendi görevleri ve tahliye yolları hakkında düzenli olarak eğitilir. 2025'te interaktif eğitim modülleri ve sanal gerçeklik (VR) simülasyonları kullanılabilmektedir.
7. Tatbikatlar ve Değerlendirme: Planın etkinliğini test etmek amacıyla düzenli aralıklarla (örneğin, yılda en az bir kez) gerçeğe yakın tatbikatlar yapılır. Tatbikat sonrası, planın eksiklikleri ve geliştirilmesi gereken yönleri belirlenerek güncellemeler yapılır.
8. Kaynakların Hazırlanması: Yangın söndürme tüpleri, ilk yardım malzemeleri, kimyasal emici maddeler, kişisel koruyucu donanımlar (KKD) gibi gerekli tüm acil durum malzemeleri hazır bulundurulur ve bakımları düzenli olarak yapılır.

Yasal Zorunluluklar ve Mevzuat

Türkiye'de iş sağlığı ve güvenliği alanında yasal düzenlemeler, iş yerlerinde güvenli bir çalışma ortamı sağlamayı hedefler. İç ve Dış Acil Durum Planı (İADP/DADP) hazırlama yükümlülüğü, özellikle belirli risk grupları için yasal bir zorunluluktur.

2025 Mevzuat Güncellemeleri ve Temel Kanunlar:

• 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu: Bu kanun, işverenlere çalışanların sağlığını ve güvenliğini sağlamakla yükümlü kılar. Acil durumların önlenmesi, hazırlık yapılması ve müdahale edilmesi bu yükümlülüklerin bir parçasıdır. Kanun, risk değerlendirmesi ve önleyici tedbirlerin alınmasını zorunlu kılar.
• Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmelik (SEVESO Yönetmeliği): Bu yönetmelik, tehlikeli maddeleri belirli miktarların üzerinde bulunduran iş yerlerini (alt ve üst seviye SEVESO kapsamı) kapsar. Bu işletmelerin, büyük endüstriyel kazaları önlemek ve etkilerini sınırlamak için detaylı acil durum planları hazırlaması yasal bir zorunluluktur. 2025 itibarıyla bu yönetmelikteki tehlikeli madde listeleri ve eşik değerler güncellenebilir.
• İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik: Bu yönetmelik, tüm iş yerlerinde acil durumların nasıl yönetileceğine dair genel prensipleri belirler. İşverenlerin, acil durum planlarını hazırlaması, bu planlara uygun olarak tatbikatlar yapması ve gerekli malzemeleri temin etmesi gerekmektedir. Yönetmelik, tahliye, ilk yardım, yangınla mücadele gibi konularda temel gereklilikleri ortaya koyar.
• Kimyasalların Kaydı, Değerlendirilmesi, İzin Verilmesi ve Kısıtlanması Hakkında Yönetmelik (KKDIK): Tehlikeli kimyasalların yönetimiyle ilgili düzenlemeleri içerir. SEVESO kapsamındaki işletmelerin kullandığı kimyasalların risklerinin doğru bir şekilde değerlendirilmesi, acil durum planlamasında kritik bir rol oynar.
• ISO 45001:2018 (İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemleri): Bu uluslararası standart, iş sağlığı ve güvenliği yönetim sistemlerinin kurulması, uygulanması, sürdürülmesi ve sürekli iyileştirilmesi için gereklilikleri belirler. ISO 45001, acil durum hazırlığı ve müdahalesini de kapsamına alır ve İADP/DADP'nin sistematik bir şekilde oluşturulması ve yönetilmesi için çerçeve sunar. 2025'te standartların yorumlanması ve uygulamasına yönelik güncellemeler veya rehberler yayınlanmış olabilir.

2025 Yılında Dikkat Edilmesi Gerekenler:

• Mevzuat güncellemelerini yakından takip etmek ve planları bu doğrultuda revize etmek.
• SEVESO kapsamındaki işletmelerin, yönetmelikte belirtilen tüm yükümlülükleri eksiksiz yerine getirdiğinden emin olmak.
• Risk değerlendirmelerinde en güncel tehlikeli madde listelerini ve eşik değerleri kullanmak.
• Planların, yerel acil durum yönetim birimleriyle (AFAD, İtfaiye, Sağlık Bakanlığı vb.) koordineli bir şekilde hazırlanmasını sağlamak.

Kimler İçin Gereklidir?

İç ve Dış Acil Durum Planı (İADP/DADP) gerekliliği, işletmenin büyüklüğüne, faaliyet alanına ve özellikle tehlikeli madde varlığına göre değişiklik gösterir. Ancak genel olarak, güvenli bir çalışma ortamı sağlamak ve potansiyel riskleri yönetmek isteyen her işletme için faydalı ve hatta zorunlu olabilir.

2025'te Öncelikli Olan Gruplar:

• SEVESO Kapsamındaki İşletmeler: Bu, İADP/DADP'nin en sıkı uygulandığı gruptur. Tehlikeli kimyasalları, patlayıcı maddeleri, yanıcı sıvıları, zehirli gazları vb. belirli eşik değerlerin üzerinde bulunduran fabrikalar, depolar ve üretim tesisleri bu kapsamdadır. Bu işletmelerin, hem tesis içindeki hem de dışarıya yayılacak etkileri yöneten detaylı planları hazırlaması yasal bir zorunluluktur.
• Tehlikeli Madde Üreten, Depolayan veya Kullanan İşletmeler: SEVESO eşik değerlerinin altında kalsa bile, önemli miktarda tehlikeli madde ile çalışan işletmelerin (örneğin, kimya sanayi, ilaç sanayi, petrol rafinerileri, madenler, büyük depolama alanları) acil durum planı hazırlaması şiddetle tavsiye edilir.
• Yüksek Riskli Faaliyet Alanları: Büyük ölçekli inşaat projeleri, enerji santralleri, toplu taşıma merkezleri, hastaneler, büyük alışveriş merkezleri gibi insan yoğunluğunun yüksek olduğu veya potansiyel risklerin daha karmaşık olduğu yerler.
• Çalışan Sayısı Fazla Olan İşletmeler: 50 veya daha fazla çalışanı olan iş yerleri, İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik gereğince acil durum planı hazırlamakla yükümlüdür.
• Kamu Kurum ve Kuruluşları: Okullar, kamu binaları, itfaiye istasyonları, hastaneler gibi kamu hizmeti sunan kurumlar da kendi bünyelerindeki riskleri yönetmek için acil durum planlarına ihtiyaç duyarlar.
• Tüm İş Sağlığı ve Güvenliği (İSG) Yönetim Sistemi Uygulayan İşletmeler: ISO 45001 gibi yönetim sistemlerini benimsemiş işletmelerde, acil durum hazırlığı ve müdahalesi, sistemin doğal bir parçasıdır.

Özetle: İş yerinde olası bir acil durumun etkilerini azaltmak, çalışanların ve çevrenin güvenliğini sağlamak, yasal yükümlülükleri yerine getirmek ve iş sürekliliğini garanti altına almak isteyen tüm işverenler için İç ve Dış Acil Durum Planı (İADP/DADP) hazırlamak bir gerekliliktir. Özellikle SEVESO kapsamındaki işletmeler için bu planlar, hayati bir öneme sahiptir ve 2025 itibarıyla güncel mevzuat ve en iyi uygulamalarla uyumlu olmalıdır.

Avantajları ve Faydaları

İç ve Dış Acil Durum Planı (İADP/DADP) hazırlamak ve etkin bir şekilde uygulamak, bir işletme için sadece yasal bir zorunluluk değil, aynı zamanda bir dizi stratejik avantaja da kapı aralar. 2025 itibarıyla bu faydaların önemi daha da artmaktadır.

Önemli Avantajlar (2025+ Perspektifiyle):

• Can ve Mal Güvenliğinin Sağlanması: En temel ve en önemli fayda, acil durumlar sırasında insanların zarar görmesini engellemek ve işletmenin maddi varlıklarını korumaktır. Etkili bir plan, kaza ve felaketlerin etkilerini önemli ölçüde azaltır.
• Yasal Uyumluluk ve Cezalardan Kaçınma: İlgili mevzuatlara (6331 Sayılı Kanun, SEVESO Yönetmeliği vb.) uyum sağlamak, işletmeyi olası yasal yaptırımlardan, para cezalarından ve faaliyet durdurma gibi yaptırımlardan korur.
• Operasyonel Sürekliliğin Güvence Altına Alınması: Acil bir durum sonrası toparlanma sürecini hızlandırır. Planlı bir müdahale, işlerin daha çabuk normale dönmesini sağlayarak iş kaybını ve finansal zararı minimize eder.
• İtibarın ve Güvenin Artırılması: Acil durumlara hazırlıklı olmak, işletmenin paydaşları (çalışanlar, müşteriler, tedarikçiler, yerel halk, kamu otoriteleri) nezdindeki itibarını yükseltir. Güvenli bir işletme imajı, rekabet avantajı sağlar.
• Maliyet Tasarrufu: Önleyici tedbirler ve iyi planlanmış müdahale, acil durumların neden olabileceği onarım, temizlik, tazminat ve sigorta maliyetlerini önemli ölçüde azaltır.
• Gelişmiş Risk Yönetimi: Planlama süreci, işletmenin karşı karşıya olduğu riskleri daha derinlemesine anlamasını sağlar. Bu, gelecekteki riskleri daha etkin bir şekilde yönetmek için bir temel oluşturur.
• Çalışan Motivasyonu ve Katılımı: Çalışanların kendilerini güvende hissetmeleri, işverenlerine olan güvenlerini artırır ve motivasyonlarını yükseltir. Planlama süreçlerine çalışanların dahil edilmesi, aidiyet duygusunu pekiştirir.
• Çevresel Koruma: Özellikle SEVESO kapsamındaki işletmeler için, dış acil durum planı, kimyasal sızıntılar veya diğer tehlikeli olayların çevreye vereceği zararı en aza indirmeyi hedefler. Bu, doğal kaynakların korunmasına katkı sağlar.
• Paydaşlar Arası Koordinasyonun Güçlenmesi: Plan, kamu kurumları, acil durum hizmetleri ve işletme içi birimler arasındaki iş birliğini ve koordinasyonu güçlendirir.

2025 itibarıyla, sürdürülebilirlik ve toplumsal sorumluluk bilincinin artmasıyla birlikte, İADP/DADP'nin bu faydaları, işletmelerin stratejik planlamalarında daha merkezi bir rol oynamaktadır.