Batman Çift Maddesellik Değerlendirmesi: Sürdürülebilirlik ve İklim Değişikliği Çağında İş Sağlığı ve Güvenliği

Günümüz iş dünyasında, sürdürülebilirlik ve iklim değişikliği artık sadece çevresel birer konu olmaktan çıkmış, işletmelerin stratejik planlamalarının merkezine yerleşmiştir. Bu dönüşümün en kritik unsurlarından biri olan çift maddesellik değerlendirmesi, 2025 ve sonrası için işletmelerin hem finansal hem de operasyonel risklerini yönetmesinde hayati bir rol oynamaktadır. İş Sağlığı ve Güvenliği (İSG) alanında 15 yılı aşkın deneyimimle, bu değerlendirmenin ne anlama geldiğini, neden zorunlu hale geldiğini ve işletmenizin bu sürece nasıl entegre olabileceğini detaylı bir şekilde ele alacağım. Özellikle iklim değişikliğinin getirdiği fiziksel ve geçiş risklerinin, işyerlerindeki operasyonlar üzerindeki doğrudan etkileri göz ardı edilemez. Bu nedenle, çift maddesellik değerlendirmesi, sadece yasal bir uyum süreci değil, aynı zamanda işletmelerin uzun vadeli dayanıklılığını ve rekabet gücünü artıran stratejik bir araçtır. Bu rehber, 2025 yılı itibarıyla güncel mevzuat, ISO standartları ve en iyi uygulamalar ışığında çift maddesellik değerlendirmesini tüm yönleriyle aydınlatacaktır.

Çift Maddesellik Değerlendirmesi Nedir?

Çift maddesellik değerlendirmesi (Dual Materiality Assessment), bir şirketin sürdürülebilirlik performansını değerlendirirken, yalnızca finansal etkilerini değil, aynı zamanda çevresel ve sosyal etkilerini de dikkate alan kapsamlı bir analiz yöntemidir. Geleneksel finansal değerlendirmeler, bir şirketin ekonomik değerini ve karlılığını ön plana çıkarırken, çift maddesellik, şirketin faaliyetlerinin çevre ve toplum üzerindeki etkilerini ve bunun yanı sıra, çevresel ve sosyal faktörlerin şirketin kendi finansal durumu üzerindeki potansiyel etkilerini inceler. 2025 yılı itibarıyla, bu yaklaşım giderek daha fazla önem kazanmaktadır. İklim değişikliği, doğal kaynakların tükenmesi, biyoçeşitlilik kaybı gibi küresel sorunlar, şirketlerin operasyonlarını, tedarik zincirlerini ve pazar konumlarını doğrudan etkileme potansiyeline sahiptir. Bu nedenle, çift maddesellik, şirketlerin sadece yasal düzenlemelere uyum sağlaması için değil, aynı zamanda paydaşlarının (yatırımcılar, müşteriler, çalışanlar, kamuoyu) artan beklentilerini karşılamak ve uzun vadeli değer yaratmak için de kritik bir öneme sahiptir.

• Finansal Maddesellik (Financial Materiality): Bir sürdürülebilirlik konusunun, şirketin finansal durumu, performansı veya nakit akışları üzerinde önemli bir etkisi olup olmadığına odaklanır. Yatırımcıların karar alma süreçleri için kritik öneme sahiptir.
• Etki Maddeselliği (Impact Materiality): Bir şirketin faaliyetlerinin çevre ve toplum üzerindeki olumlu veya olumsuz etkilerini değerlendirir. Bu, şirketin sosyal ve çevresel performansına ilişkin bir bakış açısı sunar.

2025 itibarıyla, sürdürülebilirlik raporlaması standartları (örn. GRI, SASB, TCFD) bu çift maddesellik yaklaşımını daha da benimsemektedir. Bu, şirketlerin sadece finansal raporlamada değil, aynı zamanda sürdürülebilirlik raporlamasında da şeffaflık ve kapsamlılık sağlamasını gerektirir.

Çift Maddesellik Değerlendirmesi Nasıl Çalışır?

Çift maddesellik değerlendirmesi süreci, genellikle sistematik bir yaklaşımla ilerler ve 2025 yılı itibarıyla bu süreçler daha da olgunlaşmış ve dijitalleşmiştir. Temel adımlar şunlardır:

1. Kapsam Belirleme: Değerlendirmenin hangi iş birimlerini, coğrafi bölgeleri ve operasyonları kapsayacağının netleştirilmesi.
2. Paydaş Katılımı: İç ve dış paydaşlarla (çalışanlar, müşteriler, tedarikçiler, yatırımcılar, sivil toplum kuruluşları, düzenleyici kurumlar vb.) görüşmeler yaparak onların öncelikli sürdürülebilirlik konularını ve beklentilerini anlamak. 2025'te bu süreçlerde dijital anketler ve çevrimiçi platformlar yaygınlaşmıştır.
3. Konu Belirleme: Şirketin faaliyet alanları, sektörü ve coğrafyası dikkate alınarak potansiyel sürdürülebilirlik konularının (örneğin, iklim değişikliği riskleri, su yönetimi, işçi hakları, tedarik zinciri şeffaflığı) belirlenmesi.
4. Maddesellik Analizi: Belirlenen konuların, hem şirketin finansal durumu üzerindeki etkileri hem de çevre ve toplum üzerindeki etkileri açısından analiz edilmesi. Bu analizde, iklim değişikliğinin fiziksel riskleri (aşırı hava olayları, deniz seviyesi yükselmesi) ve geçiş riskleri (yeni düzenlemeler, teknolojik değişimler, pazar taleplerindeki değişimler) özel olarak ele alınır. 2025 itibarıyla, bu analizler için gelişmiş veri analizi araçları ve simülasyon modelleri kullanılmaktadır.
5. Prioritizasyon (Önceliklendirme): Analiz sonuçlarına göre, en önemli (maddesel) sürdürülebilirlik konularının belirlenmesi ve önceliklendirilmesi.
6. Raporlama: Değerlendirme sonuçlarının, uluslararası kabul görmüş standartlara uygun olarak şeffaf bir şekilde raporlanması. 2025'te sürdürülebilirlik raporlaması, finansal raporlama kadar detaylı ve denetlenebilir olmalıdır.

Bu süreç, ISO 14001 (Çevre Yönetim Sistemleri) ve ISO 45001 (İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemleri) gibi standartlarla entegre edilebilir. Özellikle iklim değişikliğinin iş sağlığı ve güvenliği üzerindeki etkileri, ISO 45001'in risk değerlendirmesi ve fırsatları belirleme maddeleriyle doğrudan ilişkilidir.

Yasal Zorunluluklar ve Mevzuat

Türkiye'de ve küresel ölçekte, çift maddesellik değerlendirmesini doğrudan zorunlu kılan tek bir düzenleme olmasa da, ilgili yasal çerçeveler ve uluslararası eğilimler bu değerlendirmenin yapılmasını teşvik etmekte ve dolaylı olarak zorunlu kılmaktadır. 2025 yılı itibarıyla bu eğilimler daha da güçlenmiştir:

• 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu: Bu kanun, işverenlerin iş sağlığı ve güvenliği risklerini belirlemesini, değerlendirmesini ve gerekli önlemleri almasını zorunlu kılar. İklim değişikliğinin yol açabileceği ek riskler (örn. aşırı sıcaklıklar, sel, fırtına gibi doğal afetler) bu kapsamda değerlendirilmelidir.
• Sürdürülebilirlik Raporlaması Yükümlülükleri: Birçok ülkede, özellikle büyük ölçekli şirketler için sürdürülebilirlik raporlaması zorunlu hale gelmektedir. Bu raporlamalarda, çift maddesellik prensipleri esas alınarak çevresel, sosyal ve yönetişim (ÇSY/ESG) konularında şeffaf bilgi verilmesi beklenir. Avrupa Birliği'nin Sürdürülebilirlik Raporlama Standardı (ESRS) gibi düzenlemeler, 2025'ten itibaren birçok şirketi bu tür değerlendirmeler yapmaya yönlendirecektir.
• Finansal Düzenlemeler: Yatırımcılar ve finans kuruluşları, şirketlerin iklim değişikliğiyle ilgili riskleri yönetme becerilerini değerlendirmek için çift maddesellik prensiplerini kullanmaktadır. Bu, sermayeye erişim ve finansman maliyetleri açısından şirketler üzerinde baskı oluşturmaktadır.
• ISO Standartları:
• ISO 45001:2018: İş sağlığı ve güvenliği yönetim sistemleri için uluslararası standarttır. Bu standardın risk ve fırsatları belirleme gereklilikleri, iklim değişikliğinin yol açabileceği risklerin (fiziksel ve geçiş riskleri) de değerlendirilmesini kapsar.
• ISO 14001:2015: Çevre yönetim sistemleri için standarttır. Bu standart da çevresel etkilerin değerlendirilmesini ve yönetilmesini zorunlu kılar.

2025 itibarıyla, küresel ölçekte sürdürülebilirlik ve iklim değişikliği ile ilgili düzenlemelerin artması beklenmektedir. Bu da çift maddesellik değerlendirmesini, uyum sağlamak isteyen şirketler için bir gereklilik haline getirecektir.

Kimler İçin Gereklidir?

Çift maddesellik değerlendirmesi, ilk bakışta sadece büyük kurumsal şirketler için geçerli gibi görünse de, 2025 itibarıyla her ölçekten ve sektörden işletme için stratejik bir öneme sahiptir. Ancak, bazı gruplar için bu değerlendirme daha da kritik hale gelmektedir:

• Halka Açık Şirketler: Yatırımcıların beklentileri, düzenleyici kurumların talepleri ve sermayeye erişim gereklilikleri nedeniyle bu şirketler için çift maddesellik raporlaması büyük önem taşır.
• Küresel Tedarik Zincirlerine Dahil Olan Şirketler: Büyük uluslararası firmalar, tedarik zincirlerindeki sürdürülebilirlik performansını ve iklim risklerini yönetmek için tedarikçilerinden çift maddesellik değerlendirmesi yapmalarını talep edebilir.
• Çevresel ve Sosyal Etkisi Yüksek Sektörlerdeki Şirketler: Enerji, madencilik, tarım, tekstil, kimya gibi sektörlerde faaliyet gösteren firmalar, hem kendi operasyonlarının çevresel ve sosyal etkileri hem de iklim değişikliğinin bu operasyonlar üzerindeki etkileri açısından daha yüksek risk altındadır.
• İnovasyon ve Yeni Pazarlara Açılmak İsteyen Şirketler: Sürdürülebilirlik odaklı ürün ve hizmetler geliştiren, yeşil ekonomiye entegre olmak isteyen şirketler için çift maddesellik, pazar avantajı sağlayabilir.
• Risk Yönetimini Güçlendirmek İsteyen Tüm İşletmeler: İklim değişikliğinin getirdiği fiziksel ve geçiş riskleri, her sektördeki işletmeyi etkileyebilir. Sel, kuraklık, aşırı sıcaklıklar gibi olaylar üretimi durdurabilir, tedarik zincirlerini bozabilir veya yeni düzenlemeler maliyetleri artırabilir. Bu nedenle, her işletme, kendi risklerini anlamak ve yönetmek için çift maddesellik değerlendirmesi yapmalıdır.

2025'te, KOBİ'ler için de bu tür değerlendirmelerin basitleştirilmiş ve daha erişilebilir modelleri yaygınlaşacaktır.

Avantajları ve Faydaları

Çift maddesellik değerlendirmesi yapmak, işletmelere kısa ve uzun vadede pek çok stratejik avantaj ve fayda sunar. 2025 itibarıyla bu faydalar daha da belirginleşmiştir:

• Risk Yönetiminin Güçlenmesi: İklim değişikliği ve çevresel/sosyal faktörlerin yol açabileceği fiziksel ve geçiş risklerinin (operasyonel aksamalar, yasal cezalar, itibar kaybı vb.) erken tespiti ve yönetilmesi.
• Fırsatların Belirlenmesi: Yeşil teknolojilere yatırım yapma, sürdürülebilirlik odaklı ürün ve hizmetler geliştirme, yeni pazarlara girme gibi fırsatların yaratılması.
• Yasal ve Düzenleyici Uyumluluk: Artan sürdürülebilirlik raporlaması ve çevre mevzuatı gerekliliklerine uyum sağlama. 2025'te bu uyum, finansal ve operasyonel avantajlar sağlayacaktır.
• Paydaş İlişkilerinin İyileştirilmesi: Yatırımcılar, müşteriler, çalışanlar ve toplum nezdinde güvenilirlik ve şeffaflığın artırılması.
• İtibarın ve Marka Değerinin Yükselmesi: Sürdürülebilirlik konusunda proaktif davranan şirketler, marka imajlarını olumlu yönde etkiler.
• Operasyonel Verimlilik ve Maliyet Tasarrufu: Enerji ve kaynak verimliliğinin artırılması, atıkların azaltılması gibi uygulamalarla maliyetlerin düşürülmesi.
• Yenilikçiliğin Teşvik Edilmesi: Sürdürülebilirlik hedeflerine ulaşmak için yeni iş modelleri, teknolojiler ve süreçler geliştirilmesinin teşvik edilmesi.
• Rekabet Avantajı Sağlanması: Sürdürülebilirlik konusunda öne çıkan şirketler, rakiplerine göre daha avantajlı bir konuma geçer.

2025'te, çift maddesellik değerlendirmesi, sadece bir "yapılması gereken" olmaktan çıkıp, işletmelerin uzun vadeli başarısı için vazgeçilmez bir stratejik araç haline gelmiştir.