Çorum Çift Maddesellik ve Materyalite Analizi: Sürdürülebilirlik ve İklim Değişikliği İçin Kapsamlı Bir Bakış (2025)

Günümüz iş dünyasında sürdürülebilirlik ve iklim değişikliği, sadece etik bir sorumluluk olmanın ötesinde, stratejik bir zorunluluk haline gelmiştir. Bu bağlamda, işletmelerin çevresel, sosyal ve yönetişim (ÇSY/ESG) performanslarını anlamaları ve raporlamaları kritik önem taşımaktadır. İşte bu noktada, Çift Maddesellik ve Materyalite Analizi (Double Materiality Assessment) devreye girer. 2025 yılı itibarıyla, bu analiz, işletmelerin hem finansal değerlerini hem de toplumsal ve çevresel etkilerini bütünsel olarak değerlendirmeleri için vazgeçilmez bir araçtır. Bu analiz, işletmelerin sürdürülebilirlik stratejilerini şekillendirirken, paydaş beklentilerini karşılamalarına ve iklim değişikliğinin getirdiği risk ve fırsatları yönetmelerine yardımcı olur. Özellikle ISO 45001:2018 gibi uluslararası standartlar ve 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nun getirdiği çerçeve ile uyumlu hale getirilen bu analiz, kurumların şeffaflığını artırarak rekabet avantajı sağlamasına olanak tanır.

Çift Maddesellik ve Materyalite Analizi Nedir?

Çift Maddesellik ve Materyalite Analizi, bir işletmenin sürdürülebilirlik performansını değerlendiren kapsamlı bir süreçtir. Geleneksel materyalite analizleri genellikle yalnızca bir işletmenin finansal performansını etkileyebilecek konulara odaklanırken, çift maddesellik yaklaşımı iki yönlü bir bakış açısı sunar:

• Finansal Maddesellik (Financial Materiality): İşletmenin finansal durumu, performansı ve gelecekteki değer yaratma potansiyeli üzerinde önemli bir etkiye sahip olan sürdürülebilirlik konularını belirler. Örneğin, bir enerji şirketinin fosil yakıt bağımlılığı, karbon vergileri ve yenilenebilir enerjiye geçiş maliyetleri gibi faktörler finansal maddesellik taşır.
• Etki Maddeselliği (Impact Materiality): İşletmenin çevresel, sosyal ve yönetişim (ÇSY) alanlarında dış dünyaya, yani ekosistemlere, topluluklara ve insanlara uyguladığı önemli etkileri belirler. Örneğin, bir tekstil üreticisinin atık su deşarjının yerel su kaynakları üzerindeki kirlilik etkisi veya işçi hakları konusundaki uygulamaları etki maddeselliği kapsamındadır.

2025 yılı itibarıyla, bu analiz, Avrupa Birliği'nin Sürdürülebilirlik Raporlama Standartları (ESRS) gibi gelişmiş raporlama çerçevelerinin temelini oluşturmaktadır. Bu standartlar, şirketlerin sadece kendi finansal risklerini değil, aynı zamanda faaliyetlerinin gezegen ve insanlık üzerindeki etkilerini de raporlamalarını zorunlu kılmaktadır. Bu kapsamlı yaklaşım, paydaşların (yatırımcılar, müşteriler, çalışanlar, düzenleyiciler) şirketin gerçek sürdürülebilirlik performansını ve risklerini daha net görmesini sağlar.

Çift Maddesellik ve Materyalite Analizi Nasıl Çalışır?

Çift Maddesellik ve Materyalite Analizi, genellikle aşağıdaki adımları içeren sistematik bir süreçtir:

1. Kapsam Belirleme: Analizin hangi coğrafi alanları, iş birimlerini ve operasyonel süreçleri kapsayacağının belirlenmesi. 2025 itibarıyla, küresel tedarik zincirlerinin de dikkate alınması önem kazanmıştır.
2. Paydaş Belirleme ve Katılım: Şirketin faaliyetlerinden etkilenen veya şirketi etkileyen tüm paydaşların (yatırımcılar, çalışanlar, tedarikçiler, müşteriler, sivil toplum kuruluşları, yerel topluluklar vb.) belirlenmesi ve görüşlerinin alınması. Bu süreç, anketler, mülakatlar, odak grupları ve çalıştaylar aracılığıyla yürütülebilir.
3. Potansiyel Konuların Belirlenmesi: İşletmenin faaliyet gösterdiği sektördeki güncel sürdürülebilirlik trendleri, mevzuat değişiklikleri ve uluslararası raporlama standartları (örneğin, GRI, SASB, TCFD, ESRS) dikkate alınarak potansiyel materyal konuların bir listesinin oluşturulması. Bu, iklim değişikliğiyle ilişkili riskler (fiziksel riskler, geçiş riskleri), biyoçeşitlilik kaybı, insan hakları, iş sağlığı ve güvenliği (ISO 45001), döngüsel ekonomi gibi konuları içerebilir.
4. Maddesellik Derecelendirmesi: Belirlenen her bir konunun hem finansal maddesellik hem de etki maddeselliği açısından değerlendirilmesi. Bu değerlendirme, genellikle nicel ve nitel verilerin analizini içerir.
5. Materyalite Matrisinin Oluşturulması: Değerlendirme sonuçlarının, genellikle iki eksenli bir matris üzerinde görselleştirilmesi. Bir eksen, konunun finansal önemini; diğer eksen ise çevresel/sosyal etki düzeyini gösterir. Bu matris, işletme için en kritik sürdürülebilirlik konularını belirlemeye yardımcı olur.
6. Doğrulama ve Raporlama: Analiz sonuçlarının ilgili iç ve dış paydaşlarla doğrulanması ve elde edilen bulguların şeffaf bir şekilde sürdürülebilirlik raporlarında veya diğer raporlama formatlarında sunulması. 2025 itibarıyla, ESRS uyumlu raporlama şirketler için giderek daha fazla önem kazanacaktır.

Yasal Zorunluluklar ve Mevzuat

Çift Maddesellik ve Materyalite Analizi, küresel ölçekte artan bir yasal düzenleme baskısı altındadır. Türkiye'de doğrudan bu analizi zorunlu kılan spesifik bir kanun olmasa da, dolaylı yükümlülükler ve uluslararası standartların etkisi giderek artmaktadır:

• 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu: Bu kanun, işverenlerin iş sağlığı ve güvenliği risklerini belirlemelerini, değerlendirmelerini ve gerekli önlemleri almalarını zorunlu kılar. Çift maddesellik analizi, özellikle iş sağlığı ve güvenliğiyle ilgili çevresel ve sosyal etkilerin (örneğin, kimyasal maruziyet, çalışma koşulları) değerlendirilmesiyle bu kanunun ruhuna uygundur.
• Avrupa Birliği Sürdürülebilirlik Raporlama Standartları (ESRS): 2024 yılı itibarıyla bazı büyük şirketler için zorunlu hale gelen ESRS, çift maddesellik yaklaşımını raporlamanın merkezine koymaktadır. Türkiye'deki şirketler de AB ile ticaret yapan veya AB borsalarında işlem görenler için bu standartlara uyum sağlamak durumunda kalabilirler. ESRS, iklim değişikliği, biyoçeşitlilik, kirlilik, sosyal etkiler gibi birçok alanda detaylı raporlama gerektirir.
• Borsa İstanbul ve SPK Düzenlemeleri: Sermaye Piyasası Kurulu (SPK) ve Borsa İstanbul, sürdürülebilirlik raporlaması konusunda çeşitli düzenlemeler yapmaktadır. Bu düzenlemeler, şirketlerin ÇSY performanslarını ve risklerini açıklamalarını teşvik etmekte ve hatta zorunlu kılmaktadır. Çift maddesellik analizi, bu raporlamaların temelini oluşturabilir.
• Uluslararası Standartlar: GRI (Global Reporting Initiative) gibi standartlar, materyalite analizini raporlama süreçlerinin ayrılmaz bir parçası olarak tanımlar.

2025 yılına gelindiğinde, bu yasal ve düzenleyici baskının artması beklenmektedir. Şirketlerin proaktif olarak çift maddesellik analizi yapmaları, hem mevcut hem de gelecekteki yasal uyumluluklarını güvence altına almalarını sağlayacaktır.

Kimler İçin Gereklidir?

Çift Maddesellik ve Materyalite Analizi, her büyüklükten ve sektörden işletme için faydalı olmakla birlikte, özellikle aşağıdaki gruplar için daha da kritik hale gelmektedir:

• Büyük Ölçekli Şirketler: Özellikle halka açık şirketler, büyük tedarik zincirlerine sahip olanlar ve AB gibi düzenlenmiş pazarlarda faaliyet gösterenler için ESRS gibi standartlar gereği zorunlu hale gelmektedir.
• Yatırımcı ve Finans Kuruluşları: Yatırım kararlarını sürdürülebilirlik performansına dayandıran yatırımcılar, şirketlerden bu tür analizleri talep etmektedir. Kredi ve sigorta şirketleri de risk değerlendirmelerinde bu analizlere başvurmaktadır.
• Çevresel ve Sosyal Etkisi Yüksek Sektörler: Enerji, madencilik, kimya, tarım, tekstil, ulaşım gibi sektörler, doğası gereği daha yüksek çevresel ve sosyal etkilere sahip oldukları için bu analizi önceliklendirmelidir.
• Sürdürülebilirlik ve ÇSY Hedefleri Olan Şirketler: Net sıfır hedefleri, döngüsel ekonomi uygulamaları veya insan hakları taahhütleri olan şirketler, bu hedeflere ulaşma yolundaki ilerlemelerini ölçmek ve raporlamak için bu analizi kullanırlar.
• AB Pazarına Açılmak İsteyen veya AB ile Ticaret Yapan Şirketler: AB mevzuatına uyum sağlamak, ürün ve hizmetlerini AB pazarına sunabilmek için çift maddesellik analizini gerçekleştirmeleri gerekmektedir.

2025 itibarıyla, bu analiz artık sadece büyük şirketlerin değil, tedarik zincirlerinin bir parçası olarak küçük ve orta ölçekli işletmeler (KOBİ'ler) için de önem kazanacaktır.

Avantajları ve Faydaları

Çift Maddesellik ve Materyalite Analizi'ni gerçekleştirmek, işletmelere çok yönlü avantajlar sunar:

• Stratejik Karar Alma: İşletmenin en önemli sürdürülebilirlik risk ve fırsatlarını belirleyerek, stratejik planlama ve kaynak tahsisinde daha bilinçli kararlar alınmasını sağlar.
• Risk Yönetimi: İklim değişikliği, düzenleyici değişiklikler, itibar kaybı gibi sürdürülebilirlik kaynaklı finansal ve operasyonel riskleri erken tespit edip yönetme imkanı sunar.
• Fırsatları Yakalama: Yenilikçi ürün ve hizmet geliştirme, yeni pazarlara erişim, verimlilik artışı gibi sürdürülebilirlik odaklı büyüme fırsatlarını ortaya çıkarır.
• Paydaş İlişkilerini Güçlendirme: Yatırımcılar, müşteriler, çalışanlar ve toplum ile olan ilişkileri şeffaflık ve hesap verebilirlik yoluyla güçlendirir.
• İtibar ve Marka Değeri Artışı: Sürdürülebilirlik konusundaki güçlü duruş, işletmenin itibarını artırır ve marka değerini yükseltir.
• Yasal Uyum ve Düzenleyici Risklerin Azaltılması: Gelişen yasal gerekliliklere uyum sağlayarak cezai yaptırımlardan kaçınmaya yardımcı olur.
• Yatırım Çekme Kolaylığı: ÇSY performansına önem veren yatırımcılar için çekici hale gelmeyi sağlar.
• Operasyonel Verimlilik: Kaynak kullanımının optimize edilmesi ve atıkların azaltılması yoluyla maliyet tasarrufu sağlar.

2025 itibarıyla, bu avantajlar, sürdürülebilirlik odaklı rekabetin artmasıyla daha da belirgin hale gelecektir.