Diyarbakır Tedarik Zinciri Sürdürülebilirliği (Scope 3)

Günümüzün hızla değişen küresel iş dünyasında, şirketlerin operasyonlarının sadece kendi sınırları içinde değil, aynı zamanda tüm değer zinciri boyunca çevresel ve sosyal etkilerini yönetmesi kritik önem taşımaktadır. İşte bu noktada, tedarik zinciri sürdürülebilirliği (Scope 3) kavramı devreye girer. Scope 3 emisyonları, bir kuruluşun doğrudan kontrolü dışındaki, ancak faaliyetlerinden kaynaklanan tüm dolaylı sera gazı emisyonlarını kapsar. Bu, hammadde tedarikinden ürünlerin son kullanımına ve elden çıkarılmasına kadar uzanan geniş bir yelpazeyi ifade eder. 2025 itibarıyla, iklim değişikliği ile mücadele ve sürdürülebilirlik hedeflerine ulaşma baskısı artarken, Scope 3 emisyonlarının yönetimi artık bir tercih değil, bir zorunluluk haline gelmektedir. Bu kapsamlı rehber, tedarik zinciri sürdürülebilirliğinin (Scope 3) ne olduğunu, neden önemli olduğunu, yasal gerekliliklerini, uygulama süreçlerini ve sunduğu avantajları 2025'in güncel verileri ışığında detaylandıracaktır. Hedef kitlemiz, kurumsal sosyal sorumluluk bilinci yüksek, rekabet avantajı elde etmek isteyen ve çevresel etkilerini azaltmayı hedefleyen tüm işletmelerdir.

Tedarik Zinciri Sürdürülebilirliği (Scope 3) Nedir?

Tedarik zinciri sürdürülebilirliği (Scope 3), bir kuruluşun doğrudan kontrolü altında olmayan ancak değer zinciri boyunca meydana gelen tüm dolaylı sera gazı emisyonlarını ifade eder. Bu emisyonlar, kuruluşun kendi operasyonlarından kaynaklanan Scope 1 (doğrudan emisyonlar) ve satın alınan enerji kullanımından kaynaklanan Scope 2 (dolaylı emisyonlar) emisyonlarının dışındadır. 2025 itibarıyla yapılan güncel analizler, birçok şirketin toplam karbon ayak izinin büyük bir kısmının (%70-80'i aşabilen) Scope 3 emisyonlarından kaynaklandığını göstermektedir. Bu nedenle, sürdürülebilirlik hedeflerine ulaşmak isteyen kuruluşlar için Scope 3'ü anlamak ve yönetmek hayati önem taşır.

Scope 3 Emisyonlarının Kapsadığı Başlıca Kategoriler (2025 Güncel Durum):

• Satın Alınan Mal ve Hizmetler: Tedarikçilerden alınan mal ve hizmetlerin üretimi ve taşınması.
• Sermaye Malları: Yatırımlardan kaynaklanan emisyonlar.
• Yakıt ve Enerjiyle İlgili Faaliyetler (Kapsanmayanlar): Şirketin kendi operasyonları dışında gerçekleşen yakıt ve enerji üretimi ve taşınması.
• Yukarı Akış Lojistiği: Tedarikçilerden mal ve hizmetlerin taşınması.
• Yukarı Akış Atıkları: Üretim süreci sonunda oluşan atıkların bertarafı.
• İş Seyahatleri: Çalışanların iş amaçlı uçak, tren, kara yolu vb. seyahatleri.
• Çalışanların İşe Gidiş Gelişi: Çalışanların evlerinden işyerlerine ulaşımı.
• Yukarı Akış Varlıklar: Kiralanan varlıkların kullanımı.
• Aşağı Akış Lojistiği: Ürünlerin müşterilere taşınması.
• Aşağı Akış Varlıkları: Müşteriler tarafından kullanılan ürünler.
• Ürünlerin Son Kullanımı: Ürünlerin kullanım ömrü boyunca ortaya çıkan emisyonlar.
• Elden Çıkarma: Ürünlerin kullanım ömrü sonunda bertaraf edilmesi.
• Kiralama Varlıkları: Kiralanan varlıkların kullanımı.
• Franchise: Franchise işletmelerinin operasyonları.
• Yatırımlar: Yatırımlardan kaynaklanan emisyonlar.

2025 itibarıyla, bu kategorilerin doğru bir şekilde belirlenmesi ve ölçülmesi, sürdürülebilirlik raporlamasının şeffaflığı ve güvenilirliği açısından temel oluşturmaktadır.

Tedarik Zinciri Sürdürülebilirliği (Scope 3) Nasıl Çalışır?

Scope 3 emisyonlarının yönetimi, sistematik bir yaklaşım gerektirir. Bu süreç, genellikle aşağıdaki adımları içerir:

1. Kapsam Belirleme ve Veri Toplama (2025 Güncel Yaklaşım):

• Öncelikle, en önemli Scope 3 kategorilerinin belirlenmesi gerekir. Bu, şirketin faaliyet alanına, sektörüne ve tedarik zincirinin karmaşıklığına bağlı olarak değişir.
• İlgili verilerin toplanması en zorlu adımdır. Bu veriler, tedarikçilerden, müşterilerden, lojistik firmalarından ve diğer üçüncü partilerden temin edilebilir. 2025'te veri toplama teknolojilerindeki gelişmeler (örneğin, blockchain tabanlı tedarik zinciri takip sistemleri, IoT sensörleri) bu süreci daha verimli hale getirmektedir.
• Standart veri toplama yöntemleri ve çevresel etki faktörleri (örneğin, IPCC rehberleri, sektörel emisyon faktörleri) kullanılır.

2. Emisyon Hesaplama:

• Toplanan veriler kullanılarak, belirlenen Scope 3 kategorileri için sera gazı emisyonları hesaplanır. Bu hesaplamalar, uluslararası kabul görmüş standartlara (örneğin, GHG Protokolü) uygun olarak yapılmalıdır.
• 2025 itibarıyla, daha gelişmiş hesaplama araçları ve yazılımları mevcuttur, bu da doğruluğu artırmaktadır.

3. Analiz ve Önceliklendirme:

• Hesaplanan emisyonlar analiz edilerek en yüksek etkiye sahip kategoriler belirlenir.
• Bu analiz sonucunda, emisyon azaltımı için en uygun stratejilerin geliştirileceği alanlar önceliklendirilir.

4. Azaltım Stratejilerinin Geliştirilmesi ve Uygulanması:

• Önceliklendirilen alanlarda somut azaltım hedefleri belirlenir.
• Bu hedeflere ulaşmak için stratejiler geliştirilir. Örneğin, sürdürülebilir tedarikçi seçimi, lojistik optimizasyonu, ürün tasarımı değişiklikleri, geri dönüşüm programları gibi.
• 2025'te, tedarikçilerle daha yakın işbirliği yaparak ortak azaltım projeleri yürütmek yaygınlaşmaktadır.

5. İzleme ve Raporlama:

• Uygulanan stratejilerin etkinliği düzenli olarak izlenir.
• Elde edilen sonuçlar, uluslararası raporlama standartlarına (örneğin, GRI, CDP) uygun olarak şeffaf bir şekilde raporlanır.
• Bu döngü, sürekli iyileştirme prensibiyle tekrarlanır.

Yasal Zorunluluklar ve Mevzuat (2025 Güncel Durum)

Türkiye'de ve küresel ölçekte sürdürülebilirlik ve iklim değişikliği ile mücadele konusundaki yasal düzenlemeler giderek sıkılaşmaktadır. 2025 itibarıyla, Scope 3 emisyonlarının raporlanması ve yönetilmesi konusunda doğrudan veya dolaylı bazı zorunluluklar bulunmaktadır:

• 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu: Her ne kadar doğrudan Scope 3 emisyonlarını hedef almasa da, bu kanun işletmeleri işyeri risklerini yönetmeye ve çalışanların sağlığını ve güvenliğini korumaya zorlar. İklim değişikliğinin getirdiği yeni riskler (aşırı hava olayları, doğal afetler vb.) dolaylı olarak iş sağlığı ve güvenliği kapsamına girer. 2025'te, bu risklerin tedarik zincirindeki etkileri de göz önünde bulundurulmalıdır.
• Sürdürülebilirlik Raporlaması Yükümlülükleri: Avrupa Birliği'nin (AB) kurumsal sürdürülebilirlik raporlaması direktifleri (CSRD) ve benzeri uluslararası düzenlemeler, büyük ölçekli şirketlerin giderek daha kapsamlı sürdürülebilirlik verilerini raporlamasını zorunlu kılmaktadır. Bu raporlamalar genellikle Scope 3 emisyonlarını da içermektedir. Türkiye'de de bu yönde adımlar atılması beklenmektedir.
• Çevresel Düzenlemeler: Çevre mevzuatı, emisyonlar, atık yönetimi ve enerji verimliliği gibi konularda şirketlere çeşitli yükümlülükler getirmektedir. Bu düzenlemeler, tedarik zincirinin çevresel performansını da etkileyebilmektedir.
• ISO Standartları:
• ISO 14064-1:2018 (Sera Gazları - Bölüm 1: Kuruluşların sera gazı emisyonlarının ve uzaklaştırılmalarının niceliklendirilmesi ve raporlanması için rehberlik): Bu standart, Scope 1, 2 ve 3 emisyonlarının hesaplanması ve raporlanması için çerçeve sunar. 2025'te, bu standardın uygulanması, şeffaf ve doğrulanabilir raporlama için temel oluşturmaktadır.
• ISO 14001:2015 (Çevre Yönetim Sistemleri): Bu standart, kuruluşların çevresel performanslarını sistematik olarak iyileştirmelerine yardımcı olur. Tedarik zinciri çevresel etkilerinin yönetimi, ISO 14001 kapsamına girebilir.
• ISO 45001:2018 (İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemleri): İklim değişikliğinin iş sağlığı ve güvenliği üzerindeki etkileri göz önüne alındığında, tedarik zincirindeki potansiyel risklerin yönetimi de bu standardın bir parçası olarak değerlendirilebilir.
• Pazar Baskısı ve Yatırımcı Beklentileri: Yasal zorunlulukların yanı sıra, 2025 itibarıyla yatırımcılar, müşteriler ve diğer paydaşlar, şirketlerin sürdürülebilirlik performansları konusunda giderek daha bilinçli hale gelmektedir. Bu durum, Scope 3 emisyonlarının şeffaf bir şekilde raporlanması ve azaltılması yönünde güçlü bir piyasa baskısı yaratmaktadır.

Kimler İçin Gereklidir?

Tedarik zinciri sürdürülebilirliği (Scope 3) yönetimi, başlangıçta büyük şirketler için daha öncelikli görünse de, 2025 itibarıyla her ölçekteki ve sektördeki işletme için giderek daha fazla önem kazanmaktadır. Özellikle aşağıdaki gruplar için kritik öneme sahiptir:

• Büyük Ölçekli Şirketler: Küresel tedarik zincirlerine sahip, geniş operasyonel ağları olan ve uluslararası raporlama standartlarına tabi olan büyük şirketler, Scope 3 emisyonlarının toplam etki göz önüne alındığında en büyük sorumluluğa sahiptir.
• AB Pazarına Açılan Şirketler: Avrupa Birliği'nin sürdürülebilirlik raporlama direktifleri (CSRD) kapsamında, AB'de faaliyet gösteren veya AB pazarına ürün/hizmet sunan şirketlerin tedarik zinciri emisyonlarını raporlaması gerekmektedir.
• Çevresel Etkisi Yüksek Sektörlerdeki İşletmeler: Gıda, tekstil, inşaat, otomotiv, enerji ve lojistik gibi sektörlerde faaliyet gösteren şirketlerin tedarik zincirlerinin çevresel ayak izi genellikle daha yüksektir.
• Sürdürülebilirlik Odaklı Yatırımcıları Olan Şirketler: Yatırımcılar, sürdürülebilirlik performansını (ESG - Çevresel, Sosyal ve Yönetişim faktörleri) yatırım kararlarında giderek daha fazla dikkate almaktadır.
• Marka Değerini ve İtibarını Önemseyen Şirketler: Tüketiciler ve kamuoyu, çevreye duyarlı ve sorumlu şirketlere daha fazla değer vermektedir. Scope 3 sürdürülebilirliği, marka imajını güçlendirir.
• Risk Yönetimini Önceliklendiren Şirketler: İklim değişikliğinin getirdiği fiziksel ve geçiş riskleri (örneğin, düzenleyici değişiklikler, karbon vergileri, tedarik kesintileri), şirketler için önemli finansal ve operasyonel riskler oluşturur. Scope 3 emisyonlarının yönetimi bu riskleri azaltır.
• Küçük ve Orta Ölçekli İşletmeler (KOBİ'ler): Büyük şirketlerin tedarikçisi olan KOBİ'ler, ana firmalarının sürdürülebilirlik taleplerini karşılamak amacıyla Scope 3 emisyonlarını yönetme ihtiyacı duyabilirler. 2025'te bu durum daha da yaygınlaşacaktır.

Avantajları ve Faydaları

Tedarik zinciri sürdürülebilirliği (Scope 3) yönetimi, bir zorunluluk olmanın ötesinde, işletmeler için önemli stratejik avantajlar ve faydalar sunar:

• Maliyet Tasarrufu: Enerji verimliliğinin artırılması, atıkların azaltılması ve lojistik optimizasyonu gibi uygulamalar doğrudan maliyet tasarrufu sağlar. 2025'te enerji fiyatlarındaki olası artışlar, bu avantajı daha da belirgin hale getirecektir.
• Rekabet Avantajı: Sürdürülebilirlik konusunda proaktif davranan şirketler, rakiplerine göre öne çıkar. Müşteriler ve iş ortakları, çevresel ve sosyal performansı yüksek firmalarla çalışmayı tercih eder.
• İnovasyon ve Verimlilik: Scope 3 emisyonlarını azaltma çabaları, yeni teknolojilerin, süreçlerin ve iş modellerinin geliştirilmesini teşvik ederek operasyonel verimliliği artırır.
• Risk Yönetimi: İklim değişikliğiyle ilgili düzenleyici riskler, tedarik zinciri kesintileri ve itibar kaybı gibi riskler azaltılır. 2025'te iklim kaynaklı risklerin finansal etkileri daha net görülecektir.
• Marka İtibarı ve Müşteri Sadakati: Çevreye duyarlı ve sorumlu bir şirket imajı, marka değerini yükseltir ve müşteri sadakatini artırır.
• Yatırımcı İlişkileri: ESG odaklı yatırımcılar, sürdürülebilirlik performansını ön planda tutan şirketlere yatırım yapma eğilimindedir.
• Tedarik Zinciri Dayanıklılığı: Sürdürülebilir ve dirençli tedarik zincirleri, çevresel ve sosyal şoklara karşı daha iyi konumlanır.
• Yasal Uyumluluk: Gelişen yasal düzenlemelere uyum sağlayarak gelecekteki olası cezai yaptırımlardan kaçınılır.
• Yetkin Personel Çekme ve Elde Tutma: Sürdürülebilirlik konusunda güçlü bir duruş sergileyen şirketler, çevre bilinci yüksek çalışanlar için daha çekici hale gelir.