İstanbul Scope 1 Doğrudan Emisyonlar: Kapsamlı Bir Bakış (2025)

Günümüzün en kritik çevresel konularından biri olan iklim değişikliği ile mücadelede, işletmelerin sera gazı emisyonlarını doğru bir şekilde ölçmesi ve yönetmesi büyük önem taşımaktadır. Bu bağlamda, 'Scope 1 doğrudan emisyonlar' kavramı, sürdürülebilirlik stratejilerinin temel taşlarından birini oluşturmaktadır. 2025 yılı itibarıyla bu alandaki güncel bilgiler, yasal düzenlemeler ve uygulama yöntemleri, çevresel ayak izini azaltmak isteyen her ölçekteki işletme için hayati bir rehber niteliğindedir. Bu içerik, Scope 1 emisyonlarını detaylı bir şekilde açıklayarak, işletmelerin bu alandaki sorumluluklarını anlamalarına ve etkin çözümler geliştirmelerine yardımcı olmayı amaçlamaktadır. Hedef kitlemiz; çevresel sürdürülebilirlik konusunda proaktif davranmak isteyen, yasal uyumluluğu sağlamayı hedefleyen ve karbon ayak izini azaltarak marka değerini yükseltmeyi amaçlayan tüm işletmelerdir. 2025 yılına gelindiğinde, küresel ve ulusal düzeyde iklim değişikliği ile mücadele politikaları daha da sıkılaşırken, Scope 1 emisyonlarının yönetimi, rekabet avantajı elde etmenin de ötesinde bir zorunluluk haline gelmiştir.

Scope 1 Doğrudan Emisyonlar Nedir?

Scope 1 doğrudan emisyonlar, bir işletmenin kendi kontrolü altındaki kaynaklardan doğrudan yayılan sera gazı emisyonlarını ifade eder. Bu emisyonlar, işletmenin faaliyetlerinin doğrudan bir sonucudur ve genellikle tesislerinde veya araçlarında gerçekleşir. Uluslararası kabul görmüş GHG Protokolü çerçevesinde, Scope 1 emisyonları en temel ve en kolay ölçülebilir emisyon kategorisi olarak tanımlanır.

• Tanım: Bir organizasyonun sahip olduğu veya kontrol ettiği kaynaklardan kaynaklanan doğrudan sera gazı emisyonlarıdır.
• Kapsam: Bu kategoriye giren emisyonlar genellikle şunları içerir:
  • Yakıtların doğrudan yakılmasından kaynaklanan emisyonlar (örneğin, kazanlar, fırınlar, araçlar, jeneratörler).
  • İşletme tarafından kullanılan ve depolanan kimyasalların kaçakları (örneğin, soğutma sistemlerindeki soğutucu gazlar, ozon tabakasını incelten maddeler).
  • İşletmeye ait araç filosunun hareketinden kaynaklanan egzoz emisyonları.
  • Şirket arazisindeki endüstriyel süreçlerden kaynaklanan doğrudan emisyonlar.
• 2025 Güncel Durum: 2025 yılı itibarıyla, Scope 1 emisyonlarının takibi ve raporlanması, birçok sektörde yasal bir gereklilik haline gelmiştir. Özellikle büyük sanayi tesisleri ve enerji yoğun sektörler, ulusal ve uluslararası iklim anlaşmaları doğrultusunda emisyon azaltım hedeflerine ulaşmak için bu emisyonları titizlikle izlemek durumundadır. Ayrıca, paydaşların (yatırımcılar, müşteriler, çalışanlar) çevresel şeffaflık beklentisi de Scope 1 emisyonlarının önemini artırmaktadır.

Aşağıdaki tablo, Scope 1 emisyonlarına örnekleri daha net ortaya koymaktadır:

Scope 1 Doğrudan Emisyonlar Nasıl Yönetilir?

Scope 1 emisyonlarının yönetimi, bir dizi sistematik adımı içeren kapsamlı bir süreçtir. Bu süreç, işletmelerin çevresel etkilerini anlamalarını, azaltma stratejileri geliştirmelerini ve yasal uyumluluğu sağlamalarını mümkün kılar.

• 1. Kapsam Belirleme ve Envanter Oluşturma: İlk adım, işletmenin faaliyet alanını ve kontrolündeki tüm emisyon kaynaklarını net bir şekilde belirlemektir. Ardından, bu kaynaklardan yayılan sera gazlarının türü ve miktarı belirlenerek detaylı bir emisyon envanteri oluşturulur. Bu envanter, 2025 yılı itibarıyla güncel emisyon faktörleri ve ölçüm yöntemleri kullanılarak hazırlanmalıdır.
• 2. Veri Toplama ve Analiz: Yakıt tüketim faturaları, araç kullanım kayıtları, kimyasal stok bilgileri gibi veriler toplanır. Bu veriler, uluslararası kabul görmüş metodolojilere (örneğin, GHG Protokolü) uygun olarak analiz edilir.
• 3. Emisyon Hesaplama: Toplanan veriler ve güncel emisyon faktörleri kullanılarak, her bir emisyon kaynağı için sera gazı emisyonları hesaplanır. Bu hesaplama, CO2 eşdeğeri (CO2e) cinsinden yapılır.
• 4. Azaltım Stratejileri Geliştirme: Hesaplanan emisyonlar ışığında, işletme için en uygun ve maliyet-etkin azaltım stratejileri belirlenir. Bu stratejiler şunları içerebilir:
  • Daha verimli yakıtların kullanımı veya yenilenebilir enerji kaynaklarına geçiş.
  • Araç filosunun elektrikli veya hibrit modellere dönüştürülmesi.
  • Enerji verimliliği projeleri (örneğin, izolasyon iyileştirmeleri, aydınlatma sistemlerinin güncellenmesi).
  • Kaçakların önlenmesi için düzenli bakım ve kontrol süreçlerinin iyileştirilmesi.
  • Endüstriyel süreçlerde emisyon azaltıcı teknolojilerin kullanılması.
• 5. Uygulama ve İzleme: Belirlenen stratejiler hayata geçirilir. Uygulama süreci boyunca emisyonlar düzenli olarak izlenir ve hedeflere ulaşılıp ulaşılmadığı kontrol edilir. 2025 ve sonrası için, bu izleme ve raporlama süreçleri dijital platformlar aracılığıyla daha entegre ve şeffaf hale gelmektedir.
• 6. Raporlama: Oluşturulan emisyon envanteri ve azaltım çabaları, ilgili ulusal ve uluslararası standartlara uygun olarak raporlanır. Bu raporlama, şeffaflığı sağlamak ve paydaşlara bilgi vermek açısından kritiktir.

Aşağıdaki tablo, 2025 yılı itibarıyla Scope 1 emisyonlarını yönetmek için kullanılan temel araçları ve yöntemleri özetlemektedir:

Yasal Zorunluluklar ve Mevzuat (2025 Güncel)

Türkiye'de ve küresel ölçekte, iklim değişikliği ile mücadele kapsamında sera gazı emisyonlarının yönetimine ilişkin yasal düzenlemeler giderek daha kapsamlı hale gelmektedir. 2025 yılı itibarıyla, işletmelerin Scope 1 doğrudan emisyonlarını yönetmesi hem yasal bir zorunluluk hem de stratejik bir gerekliliktir.

• Türkiye'deki Mevzuat:
• Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı Düzenlemeleri: Türkiye, Paris Anlaşması taahhütleri doğrultusunda sera gazı emisyonlarının azaltılmasına yönelik çalışmalar yürütmektedir. Özellikle büyük sanayi kuruluşları için emisyon izleme ve raporlama yükümlülükleri getiren yönetmelikler mevcuttur. 2025 yılından itibaren bu düzenlemelerin kapsamının genişletilmesi ve emisyon ticaret sistemlerine (ETS) hazırlık niteliğindeki mekanizmaların güçlendirilmesi beklenmektedir.
• Sanayi Kaynaklı Kirliliğin Kontrolü Yönetmeliği: Bu yönetmelik, sanayi tesislerinin çevresel etkilerini düzenler ve emisyon sınır değerlerini belirler. Scope 1 emisyonları, bu sınır değerlerin takibi açısından önemlidir.
• İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu (6331 Sayılı Kanun): Doğrudan emisyonlar, işyerindeki havalandırma, kimyasal maruziyet ve genel iş sağlığı ve güvenliği riskleri açısından da değerlendirilmelidir. Çalışanların maruz kalabileceği zararlı gazların kontrolü, bu kanun kapsamında yer alır.
• Uluslararası Standartlar ve Anlaşmalar:
• GHG Protokolü: Sera Gazı Protokolü, emisyonların hesaplanması ve raporlanması için küresel ölçekte en yaygın kullanılan çerçevedir. Scope 1, 2 ve 3 emisyonlarının tanımlanması ve ölçülmesi bu protokol ile standartlaştırılmıştır.
• ISO 14064-1: Bu standart, organizasyonların sera gazı emisyonlarının ve uzaklaştırmalarının niceliksel olarak belirlenmesi ve raporlanması için uluslararası bir rehber sunar. İşletmelerin emisyon envanterlerini oluştururken ve doğrulatırken bu standardı benimsemesi, güvenilirliklerini artırır.
• Paris Anlaşması ve Ulusal Katkı Beyanları (NDC): Türkiye'nin de taraf olduğu Paris Anlaşması, küresel sıcaklık artışını sınırlamayı hedefler. Bu hedeflere ulaşmak için belirlenen Ulusal Katkı Beyanları (NDC) doğrultusunda, işletmelerin emisyon azaltım çabaları büyük önem taşımaktadır. 2025 yılı, bu beyanların uygulanmasında kritik bir dönüm noktasıdır.
• 2025 Güncel Mevzuat Beklentileri:
• Emisyon ticaret sistemlerine geçişin hızlanması.
• Karbon vergisi gibi piyasa temelli mekanizmaların gündeme gelmesi.
• Daha sıkı emisyon sınır değerleri ve denetim mekanizmaları.
• Sürdürülebilirlik raporlamalarının zorunlu hale gelmesi ve kapsamının genişlemesi.

Kimler İçin Gereklidir?

Scope 1 doğrudan emisyonların yönetimi ve raporlanması, sektör ve büyüklük fark etmeksizin geniş bir işletme yelpazesi için gereklidir. Ancak bazı sektörler ve işletme türleri için bu gereklilik daha öncelikli ve kapsamlıdır.

• Sanayi Tesisleri: Enerji yoğun üretim yapan fabrikalar, kimya sanayi, metal sanayi, çimento üretimi, tekstil gibi sektörlerdeki işletmeler, doğrudan yakıt kullanımı ve endüstriyel süreçlerden kaynaklanan yüksek miktarda Scope 1 emisyonuna sahiptir. Bu işletmeler için emisyon yönetimi, hem çevresel sorumluluk hem de operasyonel verimlilik açısından kritiktir.
• Enerji Üretim Şirketleri: Termik santraller gibi fosil yakıtları yakarak enerji üreten kuruluşlar, en yüksek Scope 1 emisyon kaynaklarından biridir. Bu şirketler için emisyon azaltım hedeflerine ulaşmak, küresel iklim değişikliği ile mücadelede kilit rol oynamaktadır.
• Ulaştırma ve Lojistik Sektörü: Kendi araç filosuna sahip olan ve yoğun lojistik faaliyetleri yürüten şirketler (nakliye firmaları, kargo şirketleri, havayolları, denizcilik şirketleri), araçlarının yakıt tüketiminden kaynaklanan Scope 1 emisyonlarını yönetmek zorundadır.
• Büyük Ölçekli Ticari İşletmeler: Büyük alışveriş merkezleri, oteller, hastaneler gibi enerji tüketimi yüksek olan ve kendi ısıtma, soğutma sistemlerine sahip işletmeler de Scope 1 emisyonlarına sahiptir.
• Kamu Kurumları ve Belediyeler: Kendi araç filosuna sahip olan veya kamu binalarının enerji ihtiyacını karşılayan kurumlar, Scope 1 emisyonlarını raporlama ve azaltma sorumluluğu taşıyabilir.
• Sürdürülebilirlik Odaklı Şirketler: Yasal zorunluluklar dışında, çevresel sürdürülebilirlik ve kurumsal sosyal sorumluluk ilkelerini benimseyen tüm işletmeler, gönüllülük esasıyla da Scope 1 emisyonlarını ölçmek ve azaltmak için çaba göstermektedir. Bu, marka imajını güçlendirir ve yatırımcılar nezdinde güvenilirlik sağlar.
• 2025 Öncesi ve Sonrası Farkı: 2025 yılı itibarıyla, emisyon raporlama ve azaltım yükümlülükleri, daha önce isteğe bağlı olan veya sadece büyük kuruluşları kapsayan düzenlemelerden, daha geniş bir kitleyi kapsayan zorunlu hale gelme eğilimindedir. Bu, özellikle KOBİ'ler için de Scope 1 emisyonlarını yönetme ihtiyacını doğuracaktır.

Avantajları ve Faydaları

Scope 1 doğrudan emisyonların yönetimi ve azaltılması, işletmeler için sadece çevresel bir sorumluluk değil, aynı zamanda önemli stratejik ve finansal avantajlar da sunar.

• Maliyet Tasarrufu: Enerji verimliliğini artırmak ve daha az yakıt tüketmek, doğrudan işletme maliyetlerinde azalmaya yol açar. Yenilenebilir enerji kaynaklarına geçiş, uzun vadede enerji giderlerini stabilize eder ve fosil yakıt fiyatlarındaki dalgalanmalardan korunma sağlar.
• Yasal Uyumluluk ve Riskten Kaçınma: Günümüzde artan çevresel düzenlemelere uyum sağlamak, işletmelerin para cezaları, yasal yaptırımlar ve itibar kaybı gibi risklerden korunmasını sağlar. 2025 sonrası dönemde mevzuatın daha da sıkılaşacağı öngörülmektedir.
• Marka İmajı ve İtibarın Güçlenmesi: Çevreye duyarlı bir işletme olarak tanınmak, müşteri sadakatini artırır, yeni müşteriler çeker ve marka değerini yükseltir. Sürdürülebilirlik, günümüzün bilinçli tüketicileri için önemli bir tercih sebebidir.
• Yatırımcı Güveni: Kurumsal sürdürülebilirlik performansları, yatırımcıların karar alma süreçlerinde giderek daha fazla önem kazanmaktadır. ESG (Çevresel, Sosyal ve Yönetişim) performansının güçlü olması, yatırım çekme ve finansmana erişimi kolaylaştırma potansiyeli taşır.
• Operasyonel Verimlilik: Emisyonları azaltmaya yönelik süreçler, genellikle genel operasyonel verimliliği de artırır. Kaynakların daha etkin kullanılması, atıkların azaltılması ve süreçlerin optimize edilmesi bu verimliliğin bir parçasıdır.
• İnovasyon ve Rekabet Avantajı: Daha sürdürülebilir ürün ve hizmetler geliştirmek, işletmelere pazarda rekabet avantajı sağlar. Emisyon azaltım teknolojilerine yatırım yapmak, inovasyonu teşvik eder.
• Çalışan Bağlılığı ve Motivasyonu: Çalışanlar, çevreye duyarlı ve sorumlu şirketlerde çalışmayı tercih ederler. Güçlü bir sürdürülebilirlik kültürü, çalışanların motivasyonunu ve şirkete bağlılığını artırır.
• Tedarik Zinciri Yönetimi: Kendi Scope 1 emisyonlarını yöneten işletmeler, tedarik zincirlerindeki diğer firmaları da benzer uygulamalara teşvik edebilir. Bu, genel tedarik zincirinin sürdürülebilirliğini artırır.