Aksaray 16 02 WEEE Elektrik-Elektronik Atık Geri Dönüşümü: 2025 Güncel Yaklaşımlar

Günümüzün dijitalleşen dünyasında, elektrikli ve elektronik eşyaların (EEE) kullanım ömrünü tamamlamasıyla ortaya çıkan atıkların yönetimi, küresel ölçekte giderek daha kritik bir hale gelmektedir. Özellikle 16 02 WEEE (Waste Electrical and Electronic Equipment) elektrik-elektronik atıkları, içerdikleri tehlikeli maddeler ve geri dönüştürülebilir değerli bileşenler nedeniyle özel bir dikkat gerektirmektedir. Türkiye'de İş Sağlığı ve Güvenliği (İSG) alanında 15 yılı aşkın deneyime sahip bir uzman olarak, 2025 ve sonrası güncel mevzuat ve teknolojik gelişmeler ışığında, bu atıkların geri dönüşüm süreçlerini, yasal zorunluluklarını ve firmalar için sunduğu avantajları detaylı bir şekilde ele alacağım. Bu rehber, hem yasal uyumluluğu sağlamak hem de çevresel sorumlulukları yerine getirmek isteyen tüm paydaşlar için kapsamlı bir bilgi kaynağı sunmayı amaçlamaktadır.

16 02 WEEE Elektrik-Elektronik Atık Nedir?

16 02 WEEE elektrik-elektronik atıklar, kullanım ömrünü tamamlamış veya arızalanmış her türlü elektrikli ve elektronik eşyayı kapsar. Bu kategori, ev aletlerinden endüstriyel ekipmanlara, bilgi teknolojisi cihazlarından tüketici elektroniğine kadar geniş bir yelpazeyi içine alır. 2025 itibarıyla, bu atıkların yönetimi, hem tehlikeli maddelerin çevreye ve insan sağlığına zarar vermesini önlemek hem de içerdiği değerli metallerin (altın, gümüş, bakır, paladyum vb.) geri kazanılmasını sağlamak amacıyla büyük önem taşımaktadır. Avrupa Birliği WEEE Direktifi'nin Türkiye'deki yansımalarıyla birlikte, bu atıkların toplanması, ayrıştırılması ve geri dönüştürülmesi için katı kurallar ve prosedürler getirilmiştir.

2025 Güncel Durum ve Önemli Noktalar:

• Atık Sınıflandırması: 16 02 kategorisi, 'Atıklar ve Atık Konteynerleri; Dış Kaynaklı Atıklar' başlığı altında, özellikle '16 02 Elektrikli ve Elektronik Ekipmanlardan Kaynaklanan Atıklar' alt kırılımında yer alır. Bu sınıflandırma, atıkların doğru şekilde yönetilmesi için temel oluşturur.
• Tehlikeli Bileşenler: Cıva, kurşun, kadmiyum, kromatlar, bromlu alev geciktiriciler gibi maddeler, elektronik cihazlarda sıklıkla bulunur ve doğru bertaraf edilmediğinde ciddi çevresel ve sağlık riskleri oluşturur.
• Geri Kazanılabilir Değerler: Bu atıklar aynı zamanda, nadir toprak elementleri ve metaller gibi yüksek ekonomik değere sahip materyalleri de barındırır. Etkin geri dönüşüm, bu kaynakların yeniden ekonomiye kazandırılmasını sağlar.
• Artan Hacim: Teknolojinin hızla gelişmesi ve tüketim alışkanlıklarının değişmesiyle birlikte, WEEE atıklarının hacmi her geçen yıl artış göstermektedir. 2025'te bu trendin devam etmesi beklenmektedir.

16 02 WEEE Elektrik-Elektronik Atık Nasıl Yönetilir ve Geri Dönüştürülür?

16 02 WEEE elektrik-elektronik atıkların geri dönüşüm süreci, titizlikle planlanmış ve yürütülmesi gereken çok aşamalı bir operasyondur. Bu süreç, hem çevresel standartlara hem de iş sağlığı ve güvenliği (İSG) gerekliliklerine uygun olarak gerçekleştirilmelidir.

2025 Güncel Süreç Adımları:

1. Toplama ve Taşıma:
   • Yetkilendirilmiş Toplama Noktaları: Belediyeler, üreticiler ve yetkilendirilmiş geri dönüşüm firmaları tarafından kurulan toplama noktaları aracılığıyla atıklar toplanır.
   • Atık Beyan ve Kayıt: Toplanan atıkların türü, miktarı ve kaynağı kayıt altına alınır.
   • Güvenli Taşıma: Tehlikeli maddelerin yayılmasını önleyecek özel araçlar ve yöntemlerle yetkilendirilmiş tesislere taşınır.
2. Ayrıştırma (De-montaj):
   • Manuel ve Otomatik Sistemler: Deneyimli personel ve gelişmiş makineler kullanılarak atıklar bileşenlerine ayrılır.
   • Tehlikeli Maddelerin Ayrılması: Piller, kapasitörler, soğutucu gazlar gibi tehlikeli unsurlar, özel prosedürlerle ayrıştırılır ve güvenli bertaraf alanlarına gönderilir.
   • Malzeme Gruplaması: Plastikler, metaller (demirli ve demirsiz), cam gibi geri dönüştürülebilir malzemeler türlerine göre ayrılır.
3. Geri Kazanım ve Geri Dönüşüm:
   • Mekanik Geri Dönüşüm: Ayrıştırılan plastik ve metal parçaları, kırma, öğütme gibi işlemlerle yeniden kullanılabilir hammaddeye dönüştürülür.
   • Kimyasal Geri Dönüşüm: Özel yöntemlerle, örneğin hidrometalurji veya pirometalurji ile değerli metaller (altın, gümüş, bakır vb.) ayrıştırılır.
   • Enerji Geri Kazanımı: Geri dönüştürülemeyen bazı organik bileşenler, kontrollü yakma tesislerinde enerjiye dönüştürülebilir.
4. Bertaraf: Geri dönüşümü mümkün olmayan veya tehlikeli atıklar, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından onaylanmış özel bertaraf tesislerinde güvenli bir şekilde imha edilir.

Yasal Zorunluluklar ve Mevzuat (2025 Güncel)

Türkiye'de WEEE atıklarının yönetimi, 2008 tarihli ve 26788 sayılı Atık Elektrikli ve Elektronik Eşyaların Kontrolü Yönetmeliği başta olmak üzere çeşitli mevzuatlarla düzenlenmektedir. 2025 yılı itibarıyla bu mevzuatların güncel hükümleri ve uygulamaları büyük önem taşımaktadır.

Temel Yasal Düzenlemeler ve Yükümlülükler:

• Üretici Sorumluluğu Prensibi: Elektrikli ve elektronik eşya üreten ve piyasaya süren firmalar, ürünlerinin kullanım ömrü sonrasında oluşan atıkların toplanması, geri dönüştürülmesi ve bertaraf edilmesi konusunda nihai sorumluluğa sahiptir. Bu sorumluluk, "Genişletilmiş Üretici Sorumluluğu" (GÜS) ilkesiyle açıklanır.
• Çevre İzinleri ve Lisanslar: WEEE atıklarını işleyen tesislerin, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı'ndan gerekli çevre izinlerini ve lisanslarını alması zorunludur.
• Atık Yönetimi Planları: Firmaların, ürettikleri veya işledikleri WEEE atıkları için detaylı atık yönetim planları hazırlamaları ve Bakanlığa sunmaları gerekmektedir.
• Raporlama Yükümlülükleri: Toplanan, geri dönüştürülen ve bertaraf edilen WEEE atıklarının miktarları ve türleri düzenli olarak Bakanlığa raporlanmalıdır. 2025 için dijital raporlama sistemlerinin daha yaygınlaşması beklenmektedir.
• İSG Mevzuatı Uyum: 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve ilgili yönetmelikler çerçevesinde, WEEE atıklarını işleyen tüm tesislerde çalışanların sağlığı ve güvenliği en üst düzeyde korunmalıdır. Tehlikeli maddelere maruz kalma riskleri yönetilmeli, kişisel koruyucu donanımlar (KKD) sağlanmalı ve düzenli eğitimler verilmelidir.
• ISO 45001:2018 Standardı: İş sağlığı ve güvenliği yönetim sistemi standardı olan ISO 45001, WEEE geri dönüşüm tesislerinde risk değerlendirmesi, acil durum planlaması ve operasyonel kontrol mekanizmalarının etkin bir şekilde kurulmasına yardımcı olur.

Kimler İçin Gereklidir?

16 02 WEEE elektrik-elektronik atık geri dönüşümü, doğrudan veya dolaylı olarak birçok paydaş için yasal bir zorunluluktur ve çevresel sürdürülebilirlik açısından kritik öneme sahiptir.

Hedef Kitle ve Sorumluluk Alanları:

• Üreticiler ve İthalatçılar: Piyasaya elektrikli ve elektronik eşya süren tüm yerli ve yabancı firmalar, ürünlerinin yaşam döngüsü sonundaki atık yönetimi için sorumludur.
• Toptancılar ve Perakendeciler: EEE satan işletmeler, belirli koşullar altında eski ürünleri iade alma yükümlülüğü taşıyabilirler.
• Kurumsal Kullanıcılar: Kamu kurumları, özel şirketler, okullar ve hastaneler gibi büyük ölçekli EEE kullanan kuruluşlar, kendi bünyelerindeki WEEE atıklarını usulüne uygun olarak bertaraf etmekle yükümlüdür.
• Belediyeler: Kendi yetki alanlarındaki evsel WEEE atıklarının toplanması ve ilk ayrıştırılması konusunda sorumlulukları bulunmaktadır.
• Geri Dönüşüm ve Bertaraf Firmaları: Lisanslı ve yetkilendirilmiş bu firmalar, WEEE atıklarının toplanması, taşınması, işlenmesi ve geri kazanımı süreçlerini yürütür.
• Tüketiciler: EEE ürünlerini atmadan önce, bu ürünlerin ayrıştırılmış toplama noktalarına teslim edilmesi konusunda bilinçlendirilmelidir.

Avantajları ve Faydaları

16 02 WEEE elektrik-elektronik atıkların etkin bir şekilde geri dönüştürülmesi, hem çevresel hem de ekonomik açıdan sayısız fayda sağlamaktadır. 2025 ve sonrası dönemde bu faydalar daha da belirginleşecektir.

Sağlanan Başlıca Avantajlar:

• Çevresel Koruma: Tehlikeli maddelerin toprağa, suya ve havaya karışarak kirliliğe yol açması engellenir. Bu, biyoçeşitliliğin korunmasına ve ekosistem dengesinin sürdürülmesine katkı sağlar.
• Kaynak Verimliliği: Altın, gümüş, bakır, kobalt gibi değerli metallerin ve nadir toprak elementlerinin madencilikle elde edilmesine olan ihtiyaç azalır. Bu, doğal kaynakların korunmasını ve enerji tasarrufunu beraberinde getirir.
• Ekonomik Değer Üretimi: Geri kazanılan malzemeler, yeni ürünlerin üretiminde hammadde olarak kullanılarak ekonomik döngüye katkı sağlar. Bu, ithal hammadde bağımlılığını azaltır ve yerel ekonomiyi canlandırır.
• İstihdam Olanakları: WEEE geri dönüşüm sektörü, toplama, ayrıştırma, işleme ve teknoloji geliştirme alanlarında yeni iş imkanları yaratır.
• Yasal Uyum ve İtibar: Yasal düzenlemelere uyum, firmaların cezai yaptırımlardan kaçınmasını sağlar. Ayrıca, çevresel sorumluluklarını yerine getiren firmalar, hem marka değerlerini hem de tüketici nezdindeki itibarlarını artırır.
• Enerji Tasarrufu: Geri dönüştürülmüş malzemelerden ürün üretmek, genellikle ham maddelerin işlenmesine göre çok daha az enerji gerektirir. Örneğin, alüminyum geri dönüşümü, saf alüminyum üretimine göre %95 daha az enerji harcar.