Niğde Kesici-Delici Kutusu (Sharps) Nedir? Güvenli Tıbbi Atık Yönetimi 2025

Sağlık kuruluşlarında, laboratuvarlarda ve evde bakım hizmetlerinde, iğne, bistüri, lanset gibi kesici ve delici tıbbi atıkların güvenli bir şekilde bertaraf edilmesi, hem çalışan sağlığı hem de halk sağlığı açısından hayati önem taşımaktadır. Bu kritik süreçte en önemli araçlardan biri olan kesici-delici kutusu (sharps), 2025 itibarıyla güncellenen mevzuat ve ISO standartları çerçevesinde, tıbbi atık yönetiminin vazgeçilmez bir parçası haline gelmiştir. Bu rehberimizde, kesici-delici kutularının detaylı tanımını, yasal zorunluluklarını, doğru kullanımını ve sunduğu avantajları 2025 güncel verileriyle ele alacağız. Hedef kitlemiz; sağlık profesyonelleri, tıbbi malzeme tedarikçileri, İSG uzmanları ve güvenli atık yönetimi konusunda bilgi sahibi olmak isteyen tüm paydaşlardır. Amacımız, kesici-delici atıkların yol açabileceği enfeksiyon risklerini ve yaralanmaları en aza indirecek pratik ve güvenilir çözümler sunmaktır.

Kesici-Delici Kutusu (Sharps) Nedir?

Kesici-delici kutusu (sharps container), sağlık hizmetleri sunulan ortamlarda ortaya çıkan ve insan sağlığına zarar verme potansiyeli taşıyan, kesici ve delici özelliklere sahip tıbbi atıkların (örneğin; enjektör iğneleri, bistüriler, cerrahi bıçaklar, kırık cam ampuller, lansetler vb.) güvenli bir şekilde toplanması, geçici depolanması ve bertaraf edilmek üzere taşınması için özel olarak tasarlanmış, dayanıklı ve sızdırmaz kaplardır. 2025 itibarıyla bu kutuların üretiminde ve kullanımında titizlikle uyulması gereken uluslararası ve ulusal standartlar bulunmaktadır. Bu standartlar, kutuların malzemesi, dayanıklılığı, kapatma mekanizması ve üzerindeki uyarı işaretleri gibi birçok detayı kapsamaktadır. Amaç, bu atıkların kullanım sırasında veya sonrasında kazara temas yoluyla yaralanmalara ve enfeksiyon hastalıklarının (Hepatit B, Hepatit C, HIV vb.) yayılmasına neden olmasını engellemektir.

2025 Güncel Bilgiler ve Özellikler

• Malzeme Yapısı: Genellikle polipropilen gibi yüksek yoğunluklu, darbeye ve delinmeye dayanıklı sert plastiklerden üretilirler. 2025 standartları, geri dönüştürülmüş malzeme kullanımına yönelik sınırlamalar getirerek birincil polimer kullanımını teşvik etmektedir.
• Sızdırmazlık ve Dayanıklılık: Kapatıldığında kalıcı olarak mühürlenebilen, sızdırmaz ve koku geçirmeyen kapaklara sahiptirler. 2025 test protokolleri, belirli ağırlıktaki düşme ve darbe testlerinde kutunun bütünlüğünü korumasını şart koşmaktadır.
• Kapasite ve Boyutlar: Farklı tıbbi prosedürlere ve atık miktarlarına göre çeşitli kapasitelerde (örneğin; 0.5 L, 1 L, 2 L, 5 L) üretilirler.
• Görsel Güvenlik İşaretleri: Üzerinde, içeriğin tehlikeli olduğunu belirten uluslararası kabul görmüş biyo-tehlike sembolleri ve "KESİCİ-DELİCİ ATIK" ibaresi yer alır. 2025 itibarıyla bu işaretlerin görünürlüğü ve kalıcılığına dair ek düzenlemeler getirilmiştir.
• Ergonomik Tasarım: Kullanıcıların güvenli bir şekilde atıkları bırakabilmeleri için geniş ağızlı ve güvenli bir atık girişine sahiptirler.

Kesici-Delici Kutusu (Sharps) Nasıl Çalışır?

Kesici-delici kutularının çalışma prensibi, basit ama son derece etkilidir: atıkların güvenli bir şekilde içine atılması ve bir daha dışarı çıkamayacak şekilde kapatılıp bertaraf edilmesidir. Bu süreç, hem kullanıcıyı korur hem de atıkların çevreye veya topluma zarar vermesini engeller.

Uygulama Süreci (2025 Güncel Yaklaşım)

1. Kullanım Yeri Belirleme: Kesici-delici atıkların oluştuğu her alana (tıbbi cihaz odaları, hasta odaları, muayenehaneler, laboratuvarlar, ameliyathaneler vb.) kolay ulaşılabilir ve görünür yerlere yerleştirilir.
2. Atıkların Ayrıştırılması: Kullanılmış iğneler, bistüriler ve diğer kesici-delici tıbbi atıklar, diğer tıbbi atık türlerinden ayrı olarak doğrudan kesici-delici kutusuna atılır. Kesinlikle kutunun içine dokunulmamalı veya iğneler tekrar kılıfa takılmaya çalışılmamalıdır.
3. Kutu Doluluk Oranı: Kutu, üzerindeki işaretli doluluk seviyesine (genellikle %75 oranında) ulaştığında kullanılmaya devam edilmez.
4. Kapatma ve Mühürleme: Doluluk oranına ulaşıldığında, kutunun kapağı tam olarak kapatılır ve kalıcı olarak mühürlenir. 2025 yönetmelikleri, mühürleme mekanizmalarının açılmasını engelleyecek şekilde tasarlanmasını zorunlu kılmaktadır.
5. Bertaraf Süreci: Mühürlenen kutular, yetkilendirilmiş tıbbi atık toplama firmaları tarafından alınarak özel tıbbi atık sterilizasyon veya yakma tesislerinde imha edilir. Kutuların etiketlenmesi ve kayıt altına alınması bu aşamada büyük önem taşır.

Dikkat Edilmesi Gerekenler (2025 Vurgusu)

• Kesici-delici kutuları asla normal çöp kutularına atılmamalıdır.
• Kutuların üzerine ek ağırlık konulmamalı veya zıplatılmamalıdır.
• Kutular, kilitlenemeyen veya kolayca açılabilen yerlerde bırakılmamalıdır.
• Kesici-delici atıklar, kutunun kapağı açıkken elle temas ettirilmemelidir.

Yasal Zorunluluklar ve Mevzuat

Türkiye'de tıbbi atık yönetimi, 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ile Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından yayımlanan Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği başta olmak üzere çeşitli yasal düzenlemelerle sıkı bir şekilde denetlenmektedir. 2025 itibarıyla bu düzenlemeler, uluslararası standartlarla uyumun artırılması ve teknolojik gelişmelerin entegrasyonu yönünde güncellenmiştir.

Temel Yasal Dayanaklar (2025 Güncel Durum)

• 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu: İşverenlerin, çalışanların sağlığını ve güvenliğini sağlamakla yükümlü olduğunu belirtir. Bu kapsamda, kesici-delici atıkların güvenli yönetimi de işverenin sorumluluğundadır.
• Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği (2025 Güncel Revizyonlar): Kesici-delici atıkların tanımını, toplanmasını, geçici depolanmasını, taşınmasını ve bertarafını detaylı olarak düzenler. Yönetmelik, kesici-delici kutularının özelliklerini, kullanımını ve bertaraf süreçlerini açıkça tanımlar.
• ISO 45001:2018 İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemleri: Sağlık kuruluşlarının iş sağlığı ve güvenliği performanslarını iyileştirmeleri için bir çerçeve sunar. Bu standart, tehlikelerin belirlenmesi, risk değerlendirmesi ve kontrol tedbirlerinin alınması süreçlerini kapsar; kesici-delici atık yönetimi bu sürecin önemli bir parçasıdır.
• ISO 23907-1:2022 Tıbbi Atıklar - Kesici-Delici Tıbbi Atık Kapları: Bu ISO standardı, kesici-delici tıbbi atık kaplarının tasarım, üretim ve performans gereksinimlerini belirler. 2025'te bu standardın ulusal mevzuata entegrasyonu daha da güçlenmiştir.

Yasal Sorumluluklar

Sağlık kuruluşları ve bu tür atıkların oluştuğu diğer işyerleri, kesici-delici kutularının temini, doğru kullanımı, doluluk oranlarının takibi ve bertaraf süreçlerinin mevzuata uygun şekilde yürütülmesinden sorumludur. Bu sorumlulukların yerine getirilmemesi, ciddi hukuki yaptırımlara ve idari para cezalarına yol açabilir.

Kimler İçin Gereklidir?

Kesici-delici kutuları, kesici ve delici tıbbi atıkların oluştuğu her türlü sağlık hizmeti sunulan ortamda ve ilgili diğer işyerlerinde zorunlu olarak kullanılmalıdır. 2025 itibarıyla bu kapsam daha da genişlemiştir:

Kapsam Dahilindeki Kurum ve Kişiler

• Hastaneler: Tüm bölümleriyle (ameliyathane, acil servis, poliklinikler, yatan hasta servisleri, laboratuvarlar vb.).
• Poliklinikler ve Muayenehaneler: Hekim, diş hekimi, veteriner muayenehaneleri.
• Laboratuvarlar: Tıbbi tanı ve araştırma laboratuvarları.
• Hemşirelik Bakım Hizmetleri: Evde bakım hizmetleri, hemşirelik büroları.
• Ayakta Tedavi Merkezleri: Diyaliz merkezleri, fizik tedavi ve rehabilitasyon merkezleri.
• Evde Sağlık Hizmetleri: Hastaların evlerinde yapılan tıbbi müdahaleler.
• Kan Alma Birimleri ve Aile Sağlığı Merkezleri.
• Veteriner Klinikleri ve Hayvan Hastaneleri.
• Estetik ve Güzellik Merkezleri: Uygulamalarda kesici-delici alet kullanımı varsa.
• Kişisel Kullanım: Diyabet hastalarının evde kullandığı iğneler ve lansetler için de uygun kesici-delici kutuları kullanımı önerilmektedir.

Avantajları ve Faydaları

Kesici-delici kutularının doğru ve standartlara uygun kullanımı, sayısız avantaj ve fayda sağlamaktadır. Bu faydalar, hem bireysel hem de toplumsal düzeyde önemli etkilere sahiptir.

Sağladığı Temel Faydalar (2025 Perspektifi)

• Enfeksiyon Riskinin Azaltılması: Kan ve vücut sıvıları yoluyla bulaşan Hepatit B, Hepatit C, HIV gibi ölümcül hastalıkların yayılmasını önler.
• Çalışan Güvenliği: Sağlık çalışanlarının iğne batması ve kesici alet yaralanmaları gibi riskli kazalardan korunmasını sağlar.
• Hasta Güvenliği: Atıkların kontrolsüz bir şekilde ortalıkta bulunmasını engelleyerek hasta ve ziyaretçi güvenliğini artırır.
• Çevresel Koruma: Tehlikeli tıbbi atıkların çevreye zarar vermesini önler.
• Yasal Uyumluluk: Mevzuata uygun hareket edilerek cezai yaptırımlardan kaçınılmasını sağlar.
• Atık Yönetimi Verimliliği: Tıbbi atıkların doğru şekilde ayrıştırılması ve bertaraf edilmesi, genel atık yönetim süreçlerini daha verimli hale getirir.
• Toplumsal Sağlığın Korunması: Enfeksiyonların yayılmasının engellenmesi, genel halk sağlığının korunmasına katkı sağlar.

2025 itibarıyla, kesici-delici kutusu seçimi ve kullanımı konusunda gösterilecek özen, iş sağlığı ve güvenliği kültürünün bir göstergesi olarak kabul edilmektedir.