Sofuoğlu, Ulus, Bartın UN Numarası Tespiti: Güvenli Tehlikeli Madde Taşımacılığının Anahtarı

Tehlikeli madde taşımacılığı, küresel ticaretin ayrılmaz bir parçasıdır ancak beraberinde önemli riskleri de barındırır. Bu risklerin etkin bir şekilde yönetilmesi, hem insan sağlığı hem de çevre güvenliği açısından kritik öneme sahiptir. UN numarası tespiti, tehlikeli maddelerin uluslararası ve ulusal düzeyde doğru bir şekilde sınıflandırılması, etiketlenmesi ve taşınması için temel bir adımdır. 2025 yılı itibarıyla, bu süreçlerin güncel mevzuat ve en iyi uygulamalarla uyumlu olması zorunludur. İş Sağlığı ve Güvenliği (İSG) alanında 15 yılı aşkın deneyime sahip bir uzman olarak, TMGD (Tehlikeli Madde Güvenlik Danışmanlığı) kapsamındaki UN numarası tespitinin ne denli hayati olduğunu ve bu sürecin nasıl yürütülmesi gerektiğini detaylı bir şekilde ele alacağız. Bu rehber, firmaların yasal yükümlülüklerini yerine getirmelerine, olası riskleri minimize etmelerine ve güvenli bir tedarik zinciri oluşturmalarına yardımcı olacaktır.

UN Numarası Tespiti Nedir?

UN numarası tespiti, tehlikeli olarak sınıflandırılan maddelerin veya eşyaların, Birleşmiş Milletler (UN) tarafından belirlenen, uluslararası düzeyde kabul görmüş dört basamaklı bir sayısal kodun belirlenmesi sürecidir. Bu kod, tehlikeli maddenin türünü, tehlike sınıfını ve bazen de fiziksel durumunu belirtir. Her bir UN numarası, belirli bir maddeyi veya madde grubunu temsil eder ve bu sayede dünya genelinde tek bir standart dil kullanılır. 2025 yılı itibarıyla, tehlikeli madde taşımacılığı yapan tüm işletmelerin, taşıdıkları her bir tehlikeli madde için doğru UN numarasını tespit etmeleri ve bu numarayı ilgili tüm belgelerde, etiketlerde ve sevkiyat bilgilerinde kullanmaları yasal bir zorunluluktur. Bu tespit, maddelerin tehlike potansiyellerini anlamak, uygun taşıma koşullarını belirlemek ve acil durum müdahale prosedürlerini oluşturmak için vazgeçilmezdir.

UN Numarası Tespitinde Güncel Hususlar (2025):

• Güncellenmiş UN Model Tüzüğü: Birleşmiş Milletler'in Tehlikeli Maddelerin Taşınması Konusundaki Model Tüzüğü (UN Model Regulations) düzenli olarak güncellenmektedir. 2025 yılı itibarıyla, en son revizyonlar dikkate alınarak tespit yapılmalıdır.
• ADR, RID, IMDG, IATA gibi Bölgesel ve Uluslararası Düzenlemelerle Entegrasyon: UN numarası, bu düzenlemelerin temelini oluşturur. Kara yolu (ADR), demir yolu (RID), deniz yolu (IMDG) ve hava yolu (IATA) taşımacılığında kullanılan spesifik kurallar, UN numarası üzerinden şekillenir.
• Teknolojik Gelişmeler: Veritabanı yönetim sistemleri ve yazılımlar, UN numarası tespiti sürecini hızlandırmış ve hata payını azaltmıştır.

UN Numarası Tespiti Nasıl Çalışır?

UN numarası tespiti, sistematik bir inceleme ve sınıflandırma sürecini içerir. Bu süreç, genellikle aşağıdaki adımları takip eder:

1. Madde Tanımlama: Taşınacak maddenin kimyasal adı, bileşimi ve fiziksel özellikleri tam olarak belirlenir.
2. Tehlike Sınıflandırması: Madde, uluslararası kabul görmüş tehlike sınıflarına göre sınıflandırılır. Bu sınıflar şunları içerebilir:
• Sınıf 1: Patlayıcılar
• Sınıf 2: Gazlar
• Sınıf 3: Alevlenir Sıvılar
• Sınıf 4: Alevlenir Katılar; kendiliğinden reaktif maddeler; temasta su ile alevlenir gazlar çıkaran maddeler
• Sınıf 5: Yükseltgenme maddeleri ve organik peroksitler
• Sınıf 6: Zehirli ve bulaşıcı maddeler
• Sınıf 7: Radyoaktif Maddeler
• Sınıf 8: Aşındırıcı Maddeler
• Sınıf 9: Muhtelif tehlikeli maddeler ve eşyalar
3. Alt Tehlike Sınıflarının Belirlenmesi: Birincil tehlike sınıfına ek olarak, maddenin ikincil tehlikeleri de değerlendirilir.
4. Ambalajlama Grubu Tespiti: Maddenin tehlike derecesine göre belirlenen ambalajlama grupları (I, II, III) atanır.
5. UN Numarası Ataması: Elde edilen bilgiler (madde adı, tehlike sınıfı, ambalajlama grubu) kullanılarak, UN Model Tüzüğü'nde yer alan listelerden veya özel durumlarda oluşturulan "N.O.S." (Not Otherwise Specified - Belirtilmeyen Diğer) girişlerinden uygun UN numarası bulunur.
6. Belgelendirme: Tespit edilen UN numarası, taşıma evraklarında, ürün etiketlerinde ve güvenlik bilgi formlarında (SDS) açıkça belirtilir.

UN Numarası Tespitinde Kullanılan Kaynaklar (2025):

• UN Model Tüzüğü (Recommendations on the Transport of Dangerous Goods - Model Regulations): Temel uluslararası rehber.
• ADR (European Agreement concerning the International Carriage of Dangerous Goods by Road): Kara yolu taşımacılığı için Avrupa Anlaşması.
• RID (Regulations concerning the International Carriage of Dangerous Goods by Rail): Demir yolu taşımacılığı için uluslararası düzenlemeler.
• IMDG Code (International Maritime Dangerous Goods Code): Deniz yolu taşımacılığı için uluslararası kod.
• IATA DGR (International Air Transport Association Dangerous Goods Regulations): Hava yolu taşımacılığı için uluslararası düzenlemeler.
• Ulusal Mevzuat: Türkiye'de Karayoluyla Tehlikeli Madde Taşıyan Araçlar ve Tehlikeli Maddelerin Taşınması Hakkında Yönetmelik gibi ilgili yasal düzenlemeler.

Yasal Zorunluluklar ve Mevzuat

Tehlikeli madde taşımacılığı ve bu maddelerin güvenli bir şekilde yönetilmesi, hem ulusal hem de uluslararası düzeyde sıkı yasal düzenlemelere tabidir. UN numarası tespiti, bu mevzuatın temel bir gerekliliğidir. Türkiye'de, tehlikeli maddelerin taşınmasıyla ilgili başlıca yasal düzenlemeler ve bu düzenlemelerin UN numarası tespiti ile ilişkisi şunlardır:

• 6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu: Genel iş sağlığı ve güvenliği çerçevesini belirler. Tehlikeli maddelerle çalışan işyerlerinde risk değerlendirmesi ve gerekli önlemlerin alınması bu kanun kapsamında zorunludur. UN numarası, bu risk değerlendirmelerinin temelini oluşturur.
• Tehlikeli Maddelerin Sınıflandırılması, Ambalajlanması ve Etiketlenmesi Hakkında Yönetmelik (KKDIK Kapsamında Güncellenen Mevzuat): Bu yönetmelik, tehlikeli maddelerin sınıflandırılması, ambalajlanması ve etiketlenmesi ile ilgili uluslararası standartlara (GHS - Kimyasalların Sınıflandırılması ve Etiketlenmesi Küresel Uyum Sistemi) uyumu sağlar. UN numarası, etiketleme ve belgelendirme süreçlerinin ayrılmaz bir parçasıdır.
• Karayoluyla Tehlikeli Madde Taşıyan Araçlar ve Tehlikeli Maddelerin Taşınması Hakkında Yönetmelik (Tehlikeli Madde Taşımacılığı Yönetmeliği): Bu yönetmelik, karayoluyla tehlikeli madde taşıyan araçların uyacağı kuralları, sürücülerin niteliklerini ve taşıma belgelerini düzenler. UN numarası, taşıma evraklarında (taşıma irsaliyesi, taşıma senedi vb.) zorunlu olarak yer alması gereken bir bilgidir.
• Tehlikeli Madde Güvenlik Danışmanlığı (TMGD) Hakkında Tebliğ: Tehlikeli madde taşımacılığı yapan işletmelerin, bu alanda yetkin TMGD'lerden hizmet alması zorunludur. TMGD'ler, UN numarası tespiti dahil olmak üzere, tehlikeli madde mevzuatına uyum konusunda firmalara rehberlik eder. 2025 itibarıyla, TMGD'lerin güncel mevzuata tam hakimiyeti ve bu kapsamda doğru UN numarası tespiti yapabilmesi büyük önem taşımaktadır.

ISO Standartları ve UN Numarası Tespiti:

• ISO 45001:2018 (İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemleri): Bu standart, kuruluşların iş sağlığı ve güvenliği performanslarını iyileştirmeleri için bir çerçeve sunar. Tehlikeli maddelerin güvenli yönetimi, ISO 45001 gerekliliklerinin bir parçasıdır. Doğru UN numarası tespiti, risk değerlendirmelerinin doğruluğunu ve kontrol önlemlerinin etkinliğini artırır.

Kimler İçin Gereklidir?

UN numarası tespiti, temel olarak tehlikeli maddeleri üreten, depolayan, taşıyan veya bu maddelerle herhangi bir şekilde işlem yapan tüm işletmeler için gereklidir. Bu kapsamda başlıca sorumlu taraflar şunlardır:

• Tehlikeli Madde Üreticileri ve İmalatçıları: Ürettikleri kimyasalların veya ürünlerin UN numaralarını doğru bir şekilde belirlemeli ve bu bilgiyi ürünlerinin etiketlerine ve Güvenlik Bilgi Formlarına (SDS) eklemelidirler.
• Tehlikeli Madde İhracatçıları ve İthalatçıları: Uluslararası ticaret kapsamında taşınan tehlikeli maddelerin doğru UN numarası ile sevk edilmesini sağlamakla yükümlüdürler.
• Tehlikeli Madde Depolama Tesisleri: Depolama alanlarındaki tehlikeli maddelerin doğru sınıflandırılması ve UN numaralarının bilinmesi, acil durum planlaması ve yangın güvenliği açısından hayati önem taşır.
• Taşıma Operatörleri (Karayolu, Demiryolu, Denizyolu, Havayolu): Taşıdıkları tehlikeli maddelerin UN numaralarını taşıma belgelerinde doğru bir şekilde belirtmek zorundadırlar. Bu, sevkiyatın ilgili mevzuata uygunluğunu gösterir.
• Tehlikeli Madde Dağıtıcıları ve Tedarik Zinciri Yönetimi Yapan Firmalar: Tedarik zincirinin her aşamasında tehlikeli maddelerin doğru tanımlanması ve UN numaralarının takibi, genel güvenlik ve uyumluluk için gereklidir.
• Tehlikeli Madde Güvenlik Danışmanları (TMGD): TMGD'ler, danışmanlık verdikleri firmaların UN numarası tespiti süreçlerini yürütmek ve doğruluğunu sağlamakla görevlidir. 2025 yılı itibarıyla TMGD'lerin bu konudaki yetkinliği daha da ön plana çıkmaktadır.

Avantajları ve Faydaları

UN numarası tespitinin doğru ve eksiksiz yapılması, işletmelere hem yasal uyumluluk hem de operasyonel verimlilik açısından önemli avantajlar sağlar:

• Yasal Uyum ve Cezalardan Kaçınma: Doğru UN numarası tespiti, tehlikeli madde taşımacılığına ilişkin ulusal ve uluslararası mevzuata uyumu garanti eder. Bu, olası denetimlerde veya kaza durumlarında ciddi para cezaları ve yasal yaptırımlardan kaçınmayı sağlar.
• Güvenlik Artışı: UN numarası, tehlikeli maddenin risk profilini açıkça belirtir. Bu bilgi sayesinde, taşıma, depolama ve elleçleme sırasında alınması gereken önlemler doğru bir şekilde belirlenir, kaza riskleri minimize edilir.
• Etkin Acil Durum Müdahalesi: Bir kaza veya acil durum anında, doğru UN numarası ilk müdahale ekipleri (itfaiye, sağlık ekipleri vb.) için kritik bilgidir. Bu sayede, maddenin tehlikeleri hızlıca anlaşılır ve uygun müdahale yöntemleri uygulanır.
• Uluslararası Ticarette Kolaylık: UN numarası, uluslararası alanda standart bir dil oluşturur. Bu, gümrük işlemlerini kolaylaştırır, farklı ülkelerdeki düzenlemelerle uyumu sağlar ve küresel tedarik zincirinde kesintisiz bir akışı destekler.
• Maliyet Optimizasyonu: Yanlış sınıflandırmadan kaynaklanabilecek gecikmeler, ek maliyetler veya yanlış ambalajlama gibi sorunları önler. Doğru tespit, operasyonel verimliliği artırır.
• İşveren Sorumluluğunun Azaltılması: İşverenler, çalışanlarının ve kamuoyunun güvenliğini sağlamakla yükümlüdür. UN numarası tespiti, bu yükümlülüğün yerine getirilmesinde temel bir adımdır.